Boşanmada Bir Malın Kime Ait Olduğu Nasıl İspatlanır? İspat Yükü ve Karineler

Kısa cevap şu: bir malın kişisel mal olduğunu iddia eden, bunu ispatlamak zorundadır. İspatlayamazsa o mal edinilmiş mal sayılır ve boşanmada katılma hesabına girer. Bu kuralın işleyişi tapudaki isimden değil, belgelerden geçer. Aşağıda kanunun ispat düzenini, karinelerin nasıl çalıştığını ve pratikte hangi belgelerin dosyayı taşıdığını bulacaksınız.

İspat yükü kural olarak kimde?

Türk Medeni Kanunu’nun mal rejimine ilişkin ispat hükmü açıktır: belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse, iddiasını ispat etmekle yükümlüdür (TMK m. 222). Aynı kural paylaşmalı mal ayrılığında da geçerlidir (TMK m. 245). Yani “bu ev benim” ya da “bu para kişisel malımdır” diyen eş, bunu gösterecek delili sunmakla yükümlü olur. Karşı taraf bu iddiayı reddetmekle yetinebilir.

Bunun mantığı, malvarlığının hangi eşe ait olduğunun karışık olabilmesidir. Mahkeme bu karışıklığı sonsuza kadar araştırmak yerine, kural koyar: kim ileri sürüyorsa, o ispat eder. Bu kural kişisel mal iddiasında bulunan eşi belge toplamaya zorlar.

Karine: bütün mallar edinilmiş sayılır

Aynı maddenin ikinci kısmında iki sonuç vardır. Birincisi, eşlerden hangisine ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır. İkincisi, bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222). İlki malın hangi eşe ait olduğuyla, ikincisi malın hangi gruba (edinilmiş/kişisel) girdiğiyle ilgilidir. Bu iki soru birbirinden ayrıdır, ama kanun ikisini aynı madde içinde cevaplar.

“Karine” kelimesi, aksi ispat edilene kadar geçerli sayılan varsayım demektir. Kanun, aksini göstermediğiniz sürece mallarınızı edinilmiş sayar. Kişisel mal olduğunu ileri süren eş, bu karineyi aksini göstererek çürütmek zorundadır. Edinilmiş mal grubuna girmek, katılma hesabına girmek demektir; bu hesabın nasıl yapıldığını katılma alacağı nasıl hesaplanır yazısında bulabilirsiniz.

Kişisel mal neden ispatlanır, edinilmiş mal neden ispatlanmaz?

Çünkü edinilmiş mal kural, kişisel mal istisnadır. Kanuna göre kişisel mallar sayılıdır (TMK m. 220): yalnız kişisel kullanıma yarayan eşya, rejimin başlangıcında eşlerden birine ait olan veya sonradan miras ya da karşılıksız kazanma yoluyla elde edilen değerler, manevi tazminat alacakları ve kişisel malların yerine geçen değerler. Mal rejimi sözleşmesiyle yapılmış bir düzenleme (TMK m. 221) yoksa, bunların dışında kalan her değer edinilmiş mal grubuna girer. İstisnayı kullanmak isteyen, istisnanın şartlarını ispatlar.

Edinilmiş mal grubuna girenler arasında çalışmanın karşılığı olan edinimler, sosyal güvenlik ödemeleri ve kişisel malların gelirleri de var (TMK m. 219). Bu örnekler edinilmiş mal nedir yazısında anlatılıyor.

Tapu kaydı neden yetmez?

Tapu kaydı, malikin kim olduğunu gösterir. Fakat malın edinilmiş mi kişisel mi olduğu, parayı doğuran kaynağa bağlıdır. Evlilik içinde bir eş adına alınan ev, maaşla alındıysa edinilmiş maldır; miras kalan parayla alındıysa kişisel maldır. Tapuda iki durumda da aynı isim yazar. Bu yüzden “benim adıma kayıtlı” demek yeterli ispat sayılmaz.

Benzer şekilde kayıtlı olmayan eşin de malı kendisi adına yazılmadığı için hak talebinden mahrum olmadığı bilinmelidir. Konuyu evlilik içinde alınan evin tapusu başlığında ele aldık.

Ne tür belgeler ispat zincirini kurar?

İspat bir zincirdir; her halka bir önceki ile bağlanır. Bir malın kişisel mal olduğunu göstermek istiyorsanız genellikle şu sıralamayı izlemeniz gerekir:

1. Malın ya da paranın evlilik öncesinde ya da miras/bağışla elinize geçtiğini gösteren belge. Örneğin evlilik öncesi tarihli tapu, veraset ilamı, bağış sözleşmesi.
2. Bu değerin evlilik süresince ayrı kaldığını gösteren hareketler. Örneğin ayrı banka hesabı ve dökümleri.
3. Mal başka bir mala dönüştüyse dönüşümü gösteren belgeler. Örneğin satış sözleşmesi ve dekont, alım sözleşmesi ve ödeme kaydı.

Zincirin ortasında kopukluk varsa, kanun karineyi işletir. İkinci tarafta hangi belgelerin hazırlanacağını kişisel mal iddiası için hangi belgeler gerekir yazısında topluca verdik. Belgelerin mahkemeye nasıl sunulacağı ve hangi delilin hangi yolla kanıtlanacağı ise genel usul kurallarına bağlıdır; ayrıntı için boşanma davasında ispat yükü ve deliller yazısına bakabilirsiniz.

Rejime göre ispat farkı var mı?

Aynı ispat mantığı farklı rejimlerde de karşımıza çıkar. Mal ayrılığı rejiminde eşlerden her biri yasal malvarlığı üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf haklarını korur; ispat, borçlardan sorumluluk ve paylı mülkün özgülenmesi konularında paylaşmalı mal ayrılığı hükümleri uygulanır (TMK m. 242, 243). Paylaşmalı mal ayrılığında da belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden bunu ispat eder; hangisine ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır (TMK m. 245). Yani katılma rejiminde ispat hem malın hangi eşe ait olduğunu hem hangi gruba girdiğini; mal ayrılığında ise malın hangi eşe ait olduğunu belirlemek için gerekir. Rejim sözleşmesi varsa bunu mahkemeye sunmak ilk iştir.

Karışık finansman ve denkleştirme

Bazı mallar tek kaynaktan değil, iki kesimden gelen parayla alınır. Bu durumda mesele, malın hangi kesimde sayılacağı kadar, diğer kesimin katkısının nasıl denkleştirileceğidir. Bir mal kesiminden diğer kesimdeki malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkıda bulunulmuşsa, değer artması veya azalması durumunda denkleştirme katkı oranına ve malın tasfiye zamanındaki değerine göre yapılır (TMK m. 230). Her borç ilişkin bulunduğu mal kesimini yükümlülük altına sokar; hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç edinilmiş mallara ilişkin sayılır.

Bu hesap için ödemelerin kaynağını gösteren belge yine belirleyicidir. Dekont ve hesap hareketleri olmadan “bu kısmı kişisel paramla ödedim” demek, karineyi çürütmeye yetmez. Bu nedenle özellikle kredili alımlarda ödeme planı ile taksitlerin hangi hesaptan ödendiği birlikte dosyaya girmelidir. Konuyu kısmen kişisel paradan alınan ev ve eşin adına kayıtlı mal yazılarında ayrıca ele aldık.

Hangi tarihteki durum esas alınır?

Kişisel mallar ile edinilmiş mallar, mal rejiminin sona ermesi anındaki durumlarına göre ayrılır (TMK m. 228). Mal rejimi ise mahkemece boşanmaya karar verilirse dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225). Bu nedenle ispat zinciri dava tarihine kadar uzanan bir dönemi kapsar. Dava tarihinden sonraki gelişmeler ise genellikle hesabın dışında kalır. Bu nedenle dava tarihinden önceki döneme ait resmî kayıtlar ve banka hareketleri dosyada öne çıkar.

TMK m. 184 mal rejimi için geçerli değil

Karıştırılan bir nokta var. Boşanma davalarında hâkim, boşanma veya ayrılık davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; bu olgular hakkında taraflara yemin öneremez; tarafların bu konudaki ikrarları hâkimi bağlamaz ve hâkim kanıtları serbestçe takdir eder (TMK m. 184). Bu kurallar yalnız boşanmanın dayandığı olgular içindir; yani kusur, zina, şiddetli geçimsizlik gibi iddialar için. Mal rejimi veya alacak iddialarının ispatı bu özel düzene tabi değildir. Dolayısıyla “eşim ikrar etti” ya da “eşim bu mal senin dedi” gibi beyanların ağırlığı genel ispat kurallarına göre belirlenir: mahkeme önünde yapılan ikrar vakıayı çekişmeli olmaktan çıkarır (HMK m. 188); mahkeme dışındaki sözlü beyan ise ayrıca ispatlanmalıdır. Tek başına sözlü beyana dayanmak riskli olur.

Paylı mülkiyet ne anlama gelir?

Hangi eşe ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır (TMK m. 222). Paylı mülkiyette malın bölünmesi yerine kanunun öngördüğü başka olanaklar da vardır. Tasfiye sırasında paylı mülkiyete konu bir mal varsa, eşlerden biri daha üstün bir yararı olduğunu ispat etmek ve diğerinin payını ödemek suretiyle o malın bölünmeden kendisine verilmesini isteyebilir (TMK m. 226). Örneğin paylı sayılan bir aracın veya ev eşyasının kime kalacağı bu kural çerçevesinde tartışılabilir. Üstün yararın ne olduğu da dosyaya göre ispat edilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Gülsüm ve Ahmet boşanıyor. Gülsüm, kendi adına kayıtlı bir dairenin annesinden kalan paradan alındığını söylüyor. Ahmet daireyi evlilik süresince alınmış, dolayısıyla edinilmiş mal olarak görüyor. Gülsüm’ün elinde annesinin vefatından sonra gelen veraset belgesi, banka dekontu ve alım sözleşmesi var. Mahkeme şunları sorar: Para gerçekten annesinden mi geldi? Hesapta ne kadar kaldı? Alım parası bu hesaptan mı ödendi? Bu üç soruya belgeyle cevap verilirse karineyi çürütme yönünde güçlü bir delil zinciri kurulmuş olur. Dekontlardan biri eksikse, eksik kısım için karine işlemeye devam edebilir. Sonucu önceden söylemek doğru olmaz; hâkim belgeleri birlikte okur.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, belgeleri dava başladıktan sonra aramaktır. Eski banka dökümleri geriye dönük alınabilir ama zaman alır. İkinci hata, kişisel mal parasını maaşın yattığı hesaba yatırıp birleştirmektir. Üçüncüsü, eşin iddiasını sözlü bir anlaşma ile geçiştirmek. Dördüncüsü, “tapu bende” diyerek ispat yükünün kalktığını sanmak. Beşincisi, kişisel malın borç ödemesini edinilmiş gelirle yapıp bunu kayda geçirmemek; tasfiyede denkleştirme istenebilir (TMK m. 230).

Ne yapmalısınız?

Kişisel mal olduğunu düşündüğünüz her malı listeleyin; her biri için ilk edinim belgesini ve sonraki hareketleri bir klasörde toplayın. Bu hazırlığı boşanma davasını başlatmadan yapmak, dosyaya ciddi bir düzen kazandırır. Belgelerin yeterli olup olmadığını dosya üzerinden değerlendirmek gerekir.

Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki telefondan arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz. Büronun aile hukuku alanındaki çalışmaları hakkında bilgi sayfasında da bulabilirsiniz.