Boşanmada Marka, Patent ve Telif Gelirleri Edinilmiş Mal Sayılır mı?

Yazar, mimar, yazılımcı, ressam ya da girişimci bir eşle evliyseniz, boşanma sırasında akla bir soru gelir: onun ürettiği eser, aldığı patent ya da kurduğu markanın değeri ortak mıdır? Cevap, her hakkın doğduğu tarihe, nasıl kazanıldığına ve evlilik içinde nasıl gelir getirdiğine bağlıdır. Genel çerçeve şöyledir: haklar ve gelirler ayrı ayrı değerlendirilir; hak evlilik öncesinden gelen bir değerse kişisel mal olarak kalabilir, fakat o hakkın evlilik süresince sağladığı kazanç edinilmiş mal olarak paylaşıma girer.

Fikri haklar mal rejiminde nerede durur?

Eşler başka bir mal rejimi seçmedilerse edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (TMK m. 202). Bu rejim, edinilmiş mallarla her eşin kişisel mallarını kapsar (TMK m. 218). Edinilmiş mal, rejimin devamı süresince karşılığı verilerek elde edilen malvarlığı değerleridir; marka, patent, eser ve bunların gelirleri de malvarlığı değeri taşıdığı ölçüde bu ayrımın içindedir.

Özel kanunlar, yani Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile Sınai Mülkiyet Kanunu, hakkın ne zaman doğduğunu ve neleri kapsadığını belirler. Mal rejimi hukuku ise bu hakkın ekonomik değerinin eşler arasında nasıl paylaşılacağını düzenler. Burada ikinci yüze, yani paylaşım kuralına odaklanıyoruz. Hakkın kişiye bağlı yönleri, örneğin eser sahibi olarak adınızın anılması, paylaşımın konusu değildir; paylaşılan şey ekonomik değerdir.

Edinilmiş mal mı, kişisel mal mı?

Çalışmanın karşılığı olan edinimler edinilmiş maldır (TMK m. 219/1). Evlilik süresince romanını yazıp yayımlayan, yazılım geliştirip lisanslayan ya da bir marka kurup işleten eşin geliri, bu başlık altındadır. Yayıncıdan gelen telif ödemeleri, lisans ücretleri, patent kullanım bedelleri evlilik içinde kazanıldığı ölçüde edinilmiş maldır.

Kişisel mallar ise evlenme sırasında eşe ait olan, sonradan miras veya karşılıksız kazanma yoluyla gelen değerlerdir (TMK m. 220/2). Evlenmeden önce tescil ettirdiğiniz marka ya da babanızdan mirasla geçen eser hakları bu gruptadır. Önemli bir ayrıntı: kişisel mallarınızın gelirleri edinilmiş mal sayılır (TMK m. 219/4). Yani markanız kişisel mal olduğu hâlde, evlilik içinde markadan aldığınız lisans geliri artık değer hesabına girer.

Manevi tazminat alacakları da kanunen kişisel maldır (TMK m. 220/3). Eserinizin izinsiz kullanılması nedeniyle bir manevi tazminat aldıysanız bu miktar paylaşıma girmez. Mal grupları arasındaki sınırı ayrıntılı görmek için kişisel mallar nelerdir ve edinilmiş mal nedir yazılarına bakabilirsiniz.

Hak ne zaman doğdu? Tarih belirleyicidir

Bir eserin yaratıldığı, buluşun yapıldığı ya da markanın tescil edildiği tarih, evlilik tarihine göre konumlanır. Markada ve patentte hakkı çoğunlukla tescil doğurur; eserde ise yaratım ve yayım belgeleri önem taşır. Bu bilgi genel çerçevedir; somut dosyada hakkın özel kanuna göre tam olarak ne zaman doğduğu belgeye göre netleşir.

Üç ihtimal düşünelim. Birincisi, hak evlilikten önce doğduysa kişisel maldır. İkincisi, hak evlilik süresince doğduysa ve eşin çalışmasının karşılığıysa edinilmiş maldır. Üçüncüsü, hak evlilikten önce başlayan bir çalışmanın sonucu ancak evlilik içinde tamamlandıysa tartışma çıkar; bu hâlde çalışmanın hangi kısmının hangi dönemde yapıldığı bilirkişiyle ayrıştırılır. Tescil tarihi ile yaratım tarihi arasındaki farkın nasıl ele alınacağı, dosyadaki belgelere göre hâkimin değerlendirmesine kalır.

Gelir mi, hakkın değeri mi?

Paylaşımın iki ayrı konusu vardır. Birincisi, rejim sona erene kadar elde edilen ve henüz harcanmamış gelirdir: banka hesabındaki telif ödemeleri, alınmış ama paylaşılmamış lisans bedelleri. İkincisi, hakkın kendisinin değeridir: sürmekte olan bir markanın piyasa değeri ya da lisans anlaşmasının geleceğe dönük gelir potansiyeli.

Hak edinilmiş maldaysa, hakkın tasfiye sırasındaki sürüm değeri edinilmiş mal hesabına girer (TMK m. 232, 235). Hak kişisel maldaysa, değeri artık değer hesabına girmez; fakat hakkın evlilik içinde sağladığı gelir girer. Bu yüzden iki soruyu ayrı ayrı sormak gerekir: hak kimin, gelir nereye gitti?

Rejim sona erdiği anda henüz ödenmemiş ama doğmuş bir telif alacağı varsa, bu alacak da mevcut bir malvarlığı değeri olarak hesaba girer. Rejimin sona ermesinden sonra doğan gelirler ise, rejim dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erdiğinden (TMK m. 225/2), paylaşıma girmez.

Sözleşmeyle farklı düzen kurmak

Fikri hak üreten bir meslek yapan eşler için kanun özel bir kapı açmıştır. Eşler, mal rejimi sözleşmesiyle, bir mesleğin icrası veya işletmenin faaliyeti sebebiyle doğan edinilmiş mallara dahil olması gereken değerlerin kişisel mal sayılacağını kabul edebilirler (TMK m. 221). Kişisel malların gelirlerinin edinilmiş mallara dahil olmayacağı da kararlaştırılabilir.

Bu sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır (TMK m. 205). Evlenmeden önce ya da sonra yapılabilir (TMK m. 203). Boşanma kararı verilirse artık değere katılmaya ilişkin farklı anlaşmalar ancak mal rejimi sözleşmesinde bunun açıkça öngörülmüş olması hâlinde geçerlidir (TMK m. 238). Sözleşme yoksa kanundaki yarı yarıya paylaşım kuralı işler. Sözleşme düzenlemesini mal rejimi sözleşmesi yazısında bulabilirsiniz.

Eşin katkısı: değer artış payı ve denkleştirme

Marka sizin adınıza tescilli olsun, ama eşiniz yıllarca ürünün fotoğrafını çekmiş, müşteri ilişkilerini yürütmüş, tasarımlara emek vermiş olabilir. Eşler arasında bir mala yapılan karşılıksız katkı, tasfiyede değer artış payı doğurur: katkıda bulunan, malda ortaya çıkan değer artışından katkısı oranında alacak hakkına sahip olur (TMK m. 227). Değer kaybı varsa katkının başlangıçtaki değeri esas alınır.

Başka bir ihtimal de kendi edinilmiş gelirinizin kişisel markanıza harcanmasıdır. Bir mal kesiminden diğer kesimdeki malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkı yapılmışsa, değer artması veya azalması durumunda denkleştirme, katkı oranına ve malın tasfiye zamanındaki değerine göre yapılır (TMK m. 230). Bu iki mekanizma, değer artış payı alacağı yazısındaki ilkelerle birlikte okunmalıdır.

Değerleme neden zor?

Bir apartman dairesinin değeri emsal satışlarla bulunur. Bir marka, patent ya da telif hakkının değeri ise geleceğe dönük gelir tahminine dayanır. Bilirkişi çoğunlukla geçmiş yılların gelir verilerine, lisans sözleşmelerine, benzer hakların piyasa bedeline ve hakkın kalan koruma süresine bakar. Ancak her dosyada tek bir yöntem kullanılmaz; hâkim ve bilirkişi, hakkın niteliğine göre bir yöntem seçer.

Bu süreçte iki taraf da belge sunar: lisans sözleşmeleri, telif ödemelerini gösteren dekontlar, vergi beyanları, yayın sözleşmeleri, marka tescil belgeleri. Değerleme sürecinin işleyişi için mal paylaşımı davasında değerleme ve bilirkişi yazısına göz atabilirsiniz.

Hak şirket adına tescilliyse

Marka ya da patent bir şirket adına tescilliyse, eşin doğrudan hakkı yoktur; hak şirketin malvarlığındadır. Bu durumda mal rejimi bakımından değerlendirilecek şey, eşin şirketteki payıdır. Pay edinilmiş mal mı kişisel mal mı olduğuna göre hesaba girer. Şirket paylarının paylaşımı için boşanmada şirket ve işyeri paylaşımı yazısı yol gösterir.

Dava sürerken devri önlemek

Hak boşanma davası sırasında üçüncü kişiye devredilirse, dava tarihindeki değer hesabın dışına kaçmaz; çünkü mal rejiminin sona erdiği anda mevcut edinilmiş mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235). Rejim sona ermeden önceki bir yıl içinde rıza olmadan yapılan karşılıksız kazandırmalar ve rejimin devamı süresince katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler, edinilmiş mallara eklenir (TMK m. 229).

Devrin gerçekleşmeden önüne geçmek isterseniz ihtiyati tedbir talebi yapılabilir: mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesi önemli ölçüde zorlaşacaksa tedbir kararı verilebilir (HMK m. 389). Tedbirin hangi sicile, nasıl işleneceği mahkeme kararında gösterilir.

Telif gelirleri devam ediyorsa boşanmadan sonra ne olur?

Bir kitabın ya da yazılımın telif geliri yıllarca sürebilir. Rejim dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erdiği için, o tarihten sonra doğan gelir artık eşler arasında paylaşıma girmez; yalnızca o tarihe kadar doğmuş ve tasfiye anında mevcut olan alacaklar ve birikimler hesaba katılır. Hakkın kendisinin değeri ise edinilmiş mal sayılıyorsa sürüm değeriyle hesaba girer ve bu hesap hakkın geleceğe dönük gelir potansiyelini yansıtabilir. Bu yüzden telif geliri süren bir eş için hem sürüm değerinin hem de gelirin ayrı ayrı hesaplanması gerekir; ikisinin çift sayılmaması da bilirkişinin görevidir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Selin, evlenmeden iki yıl önce bir giyim markasını tescil ettirmiş. Evlilik süresince marka büyümüş, bir franchise lisansı verilmiş, Selin’in eşi Okan marka kataloglarının fotoğraflarını ve web sitesini yapmış. Okan işinden ayrılıp bir yıl Selin’in markası için çalışmış. Boşanma davası açıldığında hâkim şu soruları tartar: marka evlenmeden önce tescil edildiği için kişisel mal; lisans geliri evlilik içinde elde edildiği için edinilmiş; Okan’ın emeği karşılıksız mı kaldı, yoksa maaş mı aldı; markanın değeri Okan’ın katkısı sayesinde ne ölçüde arttı; dava tarihinde banka hesaplarında biriken lisans gelirleri ne kadar. Her sorunun cevabı farklı bir hesap kalemini doğurur.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, markayı ya da patenti bir bütün olarak “benim, paylaşılmaz” saymaktır; hakkın kendisi kişisel mal olsa bile geliri ayrıca değerlendirilir. İkinci hata, tarihleri belgelememektir: tescil tarihi, yayım sözleşmesi tarihi ve evlilik tarihi yan yana konmadan tartışma çözülmez. Üçüncü hata, katkıyı kanıtlayacak kayıtları saklamamaktır. Dördüncü hata da değerlemeyi kendi tahminine bırakmaktır; bilirkişi hesabı çoğunlukla taraf beklentilerinden farklı sonuç verir.

Hesap yöntemini genel olarak görmek isterseniz katılma alacağı nasıl hesaplanır yazısını inceleyebilirsiniz.

Fikri haklarınız için ilk görüşmede neye ihtiyaç var?

Tescil belgeleri, lisans ve yayın sözleşmeleri, telif ödeme dekontları, gelir beyanları, evlilik ve dava tarihi, varsa mal rejimi sözleşmesi, eşinizin katkısını gösteren belgeler ve hakkın şirket adına mı kişi adına mı kayıtlı olduğuna dair kayıt, inceleme için yeterli bir başlangıçtır.

Fikri haklara dayalı bir boşanma dosyasında sonuç, hakkın niteliğine, tarihlere ve belgelere göre değişir. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgilerimiz var. Hizmet alanımıza aile hukuku sayfasından ulaşabilirsiniz.