Miras Kalan Para Evlilik Evinde Kullanıldıysa Boşanmada Geri Alınabilir mi?

Babanızdan, annenizden ya da bir akrabanızdan size para kaldı ve siz bu parayı evliliğinizin evine yatırdınız. Şimdi boşanıyorsunuz ve ev eşinizin adına. Akla gelen ilk soru, paranın geri alınıp alınamayacağıdır. Kanundaki cevap iki parçalıdır. Miras para sizin kişisel malınızdır ve bu nitelik evlilikte kaybolmaz. Ancak para bir eve girdiğinde artık “para” olarak değil, evin değerine yapılmış bir katkı olarak hesaplanır; ev eşinizin adınaysa tasfiyede bu katkı için değer artış payı alacağı doğabilir.

Miras para neden kişisel maldır?

Edinilmiş mallara katılma rejiminde eşlerin malvarlığı iki kesimde tutulur: edinilmiş mallar ve kişisel mallar. Edinilmiş mal, evlilik süresince karşılığı verilerek elde edilen değerlerdir; çalışma karşılığı maaş buna örnektir (TMK m. 219). Kişisel mal ise kanunda sayılır ve mal rejiminin başlangıcında eşe ait olan değerlerin yanında, sonradan miras yoluyla ya da başka bir karşılıksız kazanma yoluyla elde edilenleri de içerir (TMK m. 220). Miras, karşılığında bir şey verilmeden geçtiği için kişisel mal kesimine yazılır.

Bu nitelik, eşinizle aynı evde yaşamanızdan, parayı ortak hesapta tutmanızdan ya da evlilik boyunca hiç ayırmamanızdan doğrudan etkilenmez. Etkilenen şey ispattır. Bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir ve belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse bunu ispatla yükümlüdür (TMK m. 222). Yani “bu para mirastı” demek yetmez, bunu belgelemek gerekir.

Para eve girince ne olur?

Miras paranızın bir mala dönüşme biçimi, hukuki sonucu belirler. Üç ayrı ihtimali ayırmak gerekir.

İlki, parayla doğrudan tek başına sizin adınıza bir mal alınmasıdır. Kanun, kişisel mallar yerine geçen değerleri de kişisel mal sayar (TMK m. 220). Miras parasıyla yalnız sizin adınıza alınmış bir daire, yerine geçen değer olarak kişisel mal olmaya devam eder.

İkincisi, miras paranın sizin edinilmiş mallarınızdan sağlanan başka bir parayla birleştirilip yine sizin adınıza bir mal alınmasıdır. Örneğin evin bedeli bir kısmı miras, bir kısmı maaş birikiminiz ve kredi ile ödenmiştir. Burada ev tek parça olduğu için, aksi ispat edilmedikçe edinilmiş mal sayılır (TMK m. 222); miras paranızın katkısı ise tasfiyede denkleştirme alacağını doğurur. Kanun, aynı eşin bir mal kesiminden diğer kesimdeki malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkıda bulunulmuşsa denkleştirme yapılmasını öngörür; denkleştirme katkı oranına ve malın tasfiye zamanındaki değerine göre, mal daha önce elden çıkarılmışsa hakkaniyete göre yapılır (TMK m. 230).

Üçüncüsü, miras paranın eşinizin malına gitmesidir. Ev eşinizin adına alınmışsa ya da ona babasından kalmış bir arsanın üzerine yapılan eve sizin paranız girdiyse, değer artış payı gündeme gelir. Eşlerden biri diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuşsa, malda ortaya çıkan değer artışı için katkısı oranında alacak hakkı doğar (TMK m. 227). Bu konunun ayrıntısı için değer artış payı alacağı yazısına bakabilirsiniz.

Alacak nasıl hesaplanır?

Her iki maddenin metni de iki ölçüt verir: katkı oranı ve tasfiye zamanındaki değer. Mantığı basit bir kesirle anlatmak mümkün. Bir evin edinme bedelinin dörtte biri miras paranızdan karşılanmışsa, katkı oranı dörtte birdir. Alacak, evin tasfiye zamanındaki güncel değerinin bu oranı üzerinden belirlenir. Ev değer kazanmışsa alacak da buna paralel büyür. Değer kaybında iki yol ayrılır: eşinizin malına yapılan katkıda katkının başlangıçtaki değeri esas alınır (TMK m. 227/1); kendi mal kesimleriniz arasındaki denkleştirmede ise değer azalması da katkı oranında hesaba yansır (TMK m. 230/3).

Bu sebeple “ben şu kadar yatırdım, o kadarını geri alırım” düşüncesi gerçek alacağı yansıtmayabilir. Yatırdığınız tutarı değil, katkınızın evin toplam bedeline oranını ve evin bugünkü değerini hesaba katmak gerekir. Tasfiye anındaki değerin nasıl belirlendiğini mal paylaşımı davasında değerleme ve bilirkişi yazısında anlattım.

Aynı mantık borç ödemesinde de çalışır. Konut kredisi evin borcudur ve normalde maaşlardan, yani edinilmiş mallardan ödenir. Ev eşinizin adınaysa ve kredisinin bir kısmını miras paranızla kapattıysanız, onun malının edinilmesine katkı yapmış olursunuz; bu katkı değer artış payı kapsamında değerlendirilir (TMK m. 227). Ev sizin adınızaysa, kişisel malınızla kendi edinilmiş malınızın borcunu ödemiş olursunuz ve kanun bu durumda tasfiyede denkleştirme istenebileceğini söyler (TMK m. 230). Kısmi ödeme senaryosunu ayrıntılı gören okur için kişisel mal borcunu evlilik geliriyle ödemek yazısı da konuyla yakından ilgilidir.

Hesaplamada artık değer nasıl etkilenir?

Değer artış payı ve denkleştirme tasfiyenin birer adımıdır. Kanundaki sıra özetle şöyledir: önce her eşin kendi kişisel ve edinilmiş malları ayrılır (TMK m. 228), sonra eklenecek değerler ve denkleştirme yapılır, ardından her eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarılarak artık değer bulunur (TMK m. 231). Her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur ve karşılıklı alacaklar takas edilir (TMK m. 236).

Bu sıra önemlidir, çünkü bulunan miktar artık değer hesabını da değiştirir. Miras paranızın evdeki payı kişisel malınızdan gelen bir alacak olarak ayrılır; uygulamada önce bu alacak hesaplanır, geriye kalan edinilmiş değer üzerinden yarı yarıya paylaşım yapılır. Böylece aynı parayı hem alacak olarak almış hem de artık değere dahil edilmiş olmazsınız. Hesabın mantığı için katılma alacağı nasıl hesaplanır başlıklı yazı da yardımcı olur.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim. A, 2021’de babasından kalan parayı alıyor. Aynı yıl çift, B’nin adına bir daire satın alıyor; bedelin bir bölümü A’nın miras parasından, kalanı iki tarafın maaşından ve bir konut kredisinden karşılanıyor. Beş yıl sonra çift boşanma davası açıyor.

Burada tapu B’nin adınadır ve dairenin B’nin edinilmiş malı olarak değerlendirilmesi beklenir; A’nın miras parasından yaptığı katkı için gündeme gelen alacak değer artış payıdır (TMK m. 227). A’nın yapması gereken, miras paranın kendisine ait olduğunu ve daireye girdiğini belgelemektir. Bunun için veraset belgesi, paranın A’nın hesabına geçtiğini gösteren banka kaydı ve sonraki havale ya da ödeme dekontları kullanılabilir. Katkı oranı belirlenirken dairenin edinme bedeli ile miras paranın o bedeldeki payı karşılaştırılır. Sonuç; hesabın kalan kısmına, dairenin tasfiye zamanındaki değerine ve ispatın gücüne bağlıdır, bugünden bir tutar söylemek mümkün değildir.

Hangi belgeler işe yarar?

Bu tür taleplerde en büyük sorun genellikle paranın izini sürebilmektir. Miras kalan para eşin hesabına, ortak hesaba ya da doğrudan satıcıya gitmiş olabilir. Şu belgeler önemlidir:

• Mirasçılık belgesi ve miras kalan paranın size geçtiğini gösteren hesap kayıtları,
• Paranın eve ya da krediye gittiğini gösteren havale dekontları, tapu devir sözleşmesi, kredi kapama yazısı,
• Dekont açıklamaları ve eşinizle yazışmalar; paranın “evin payı”, “borç” ya da “bağış” olarak verildiği burada görünür.

Bu belgelerin evliliğin ilk yıllarında değil, ilişki bozulmadan önce toplanması iş görür. Hangi belgenin hangi durumda aranacağını kişisel mal iddiası için hangi belgeler gerekir yazısında ayrıca topladım.

Eşinizin vereceği olası cevaplar

Değer artış payı talebine karşı eşiniz üç itirazdan birini ileri sürebilir. Birincisi, paranın size ait olmadığını, ortak kullanıma verildiğini iddia eder. İkincisi, paranın evin değil, aile giderlerinin karşılığı olarak harcandığını söyler. Üçüncüsü, miras paranın kendisine bağışlandığını ileri sürer.

Bu itirazların her biri ayrı bir delille karşılanır. Ortak kullanım iddiasına karşı paranın hangi hesaba yattığı ve hangi tarihte eve ya da krediye aktarıldığı gösterilir. Aile gideri iddiasında, harcamanın bir malın edinilmesine veya korunmasına dönüşüp dönüşmediği önem kazanır. Bağış iddiasında ise bağışın niyetini gösteren yazışmalar, dekont açıklamaları ve parayı verirken yapılan konuşmalar delil olur. Dolayısıyla talebi hazırlarken karşı tarafın bu üç olası cevabını baştan hesaba katmak yararlıdır.

Sık yapılan hatalar

Birinci hata, parayı eşin hesabına yatırırken niteliğini yazılı hâle getirmemektir. Eşler arasındaki para devri bağış, borç ya da evliliğe katkı olarak değerlendirilebilir ve her birinin sonucu farklıdır; konuyu eşler arası bağış ve geri alma yazısında anlattım.

İkinci hata, miras parasını mal rejiminin ayrı bir kesimi gibi düşünüp bütün alacağı “paramı geri isterim” diye kurmaktır. Kanunun öngördüğü şey paranın iadesi değil, katkı oranı üzerinden değer artış payı ya da denkleştirmedir.

Üçüncü hata, süreyi hesaba katmamaktır. Boşanmadan doğan dava hakları için kanun kesinleşmeden itibaren bir yıl öngörür (TMK m. 178); mal rejimi tasfiyesindeki alacaklar ise bu bir yıllık süreye tabi değildir ve uygulamada genel on yıllık zamanaşımı süresi kabul edilir (TBK m. 146). Yine de talebi geciktirmek ispatı zorlaştırır. Mal rejiminin hangi tarihte sona erdiğini mal rejimi ne zaman sona erer yazısından kontrol edebilirsiniz; mahkeme boşanmaya karar verirse rejim dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225).

Kendi dosyanız için ne yapabilirsiniz?

Miras paranın evde kullanıldığı her dosya aynı değildir. Paranın tutarı, evin kimin adına olduğu, kredinin durumu, parayı eşinize nasıl verdiğiniz ve elinizdeki belgeler sonucu belirler. Telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatabilir, belgelerinizi birlikte gözden geçirebilirsiniz. Bürodaki iletişim bilgileri için iletişim sayfasına, genel çerçeve için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.