Çağrı Üzerine Çalışma Nedir, Hangi Haklar Uygulanır?

Çağrı üzerine çalışma, işverenin değişken iş yoğunluğuna göre işçiden esnek şekilde yararlanmasını sağlayan, ancak işçiye de belirli güvenceler tanıyan özel bir kısmi süreli çalışma türüdür. Bu yazıda bu sözleşme türünün işleyişini ele alıyoruz.

Çağrı Üzerine Çalışma Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesine göre çağrı üzerine çalışma, yazılı sözleşme ile işçinin yapmayı üstlendiği işle ilgili olarak kendisine ihtiyaç duyulması halinde iş görme ediminin yerine getirileceğinin kararlaştırıldığı bir iş ilişkisidir. Kanun bunu açıkça “çağrı üzerine çalışmaya dayalı kısmi süreli bir iş sözleşmesi” olarak nitelendirir; yani çağrı üzerine çalışma, kısmi süreli çalışmanın özel bir türüdür ve kısmi süreli işçilere tanınan eşit işlem güvenceleri bu işçiler için de geçerlidir.

Çalışma Süresinin Belirlenmemesi Halinde Uygulanacak Kural

Taraflar, hafta, ay veya yıl gibi bir zaman dilimi içinde işçinin ne kadar süreyle çalışacağını sözleşmede belirlemezlerse, kanun bir karine öngörür: bu durumda haftalık çalışma süresi 20 saat kararlaştırılmış sayılır. Bu düzenleme, sözleşmede boşluk bırakılması halinde işçinin tamamen belirsizlik içinde kalmasını önler ve asgari bir güvence sağlar.

Ücrete Hak Kazanma: Çalıştırılmasa Dahi Ödeme

Çağrı üzerine çalışmanın işçi lehine en önemli güvencesi şudur: çağrı üzerine çalıştırılmak için belirlenen sürede işçi fiilen çalıştırılsın veya çalıştırılmasın, ücrete hak kazanır. Yani işveren, sözleşmede belirlenen (veya karine olarak kabul edilen 20 saatlik) süre için işçiyi çağırmasa veya iş vermese dahi, bu süreye ilişkin ücreti ödemekle yükümlüdür. Bu düzenleme, işverenin çağrı üzerine çalışma modelini kötüye kullanarak işçiyi belirsizlik içinde tutup hiç ücret ödememesinin önüne geçer.

Çağrının Yapılma Şekli ve Süresi

İşçiden iş görme borcunu yerine getirmesini çağrı yoluyla talep hakkına sahip olan işveren, bu çağrıyı aksi kararlaştırılmadıkça, işçinin çalışacağı zamandan en az 4 gün önce yapmak zorundadır. Bu süre, işçiye kendi zamanını planlaması için makul bir hazırlık imkânı tanır. Süreye uygun şekilde yapılan bir çağrı üzerine işçi, iş görme edimini yerine getirmekle yükümlüdür; yani usulüne uygun çağrıyı reddetmek, işçi açısından bir yükümlülük ihlali oluşturabilir.

Günlük Asgari Çalışma Süresi

Sözleşmede günlük çalışma süresi kararlaştırılmamışsa, işveren her çağrıda işçiyi günde en az 4 saat üst üste çalıştırmak zorundadır. Bu düzenleme, işverenin işçiyi çok kısa (örneğin yarım saatlik) aralıklarla çağırıp yalnızca o kısa süre için ücret ödemesini engeller; işçinin işyerine gelmesinin getirdiği zaman ve maliyet külfetini dengelemeyi amaçlar.

Çağrı Üzerine Çalışan İşçinin Diğer Hakları

Çağrı üzerine çalışma, kısmi süreli çalışmanın bir türü olduğundan, bu işçiler de:

• Kısmi süreli işçilere tanınan eşit işlem ilkesinden yararlanır (esaslı neden olmadıkça tam süreli emsal işçiden farklı muamele görmez),
• En az 1 yıllık kıdemde yıllık ücretli izin hakkına sahiptir,
• Kıdem ve ihbar tazminatı, kısmi süreli ücretleri üzerinden hesaplanarak uygulanır,
• İş sağlığı ve güvenliği güvencelerinden tam süreli işçilerle eşit şekilde yararlanır.

Çağrı Üzerine Çalışmanın Belirsizlik Riski

Bu sözleşme türünün en tartışmalı yönü, işçinin gelir istikrarsızlığıdır; işveren işçiyi hiç çağırmayabilir ve işçi yalnızca sözleşmede belirlenen (veya karine olan 20 saatlik) asgari süre için ücret alır. Bu nedenle işçilerin, çağrı üzerine çalışma sözleşmesi imzalamadan önce, kendileri için yeterli bir haftalık/aylık süre belirlenip belirlenmediğini dikkatle incelemesi önerilir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir restoran, yoğun dönemlerde ihtiyaç duyduğunda çağırmak üzere bir işçiyle çağrı üzerine çalışma sözleşmesi yapar ancak sözleşmede haftalık süre belirtilmez. Bu durumda haftalık 20 saatlik çalışma süresi kararlaştırılmış sayılır; işveren o hafta işçiyi hiç çağırmasa bile, 20 saatlik ücreti ödemekle yükümlüdür.

Çağrı Üzerine Çalışmanın Diğer Esnek Çalışma Türleriyle Karşılaştırılması

Çağrı üzerine çalışma, kısmi süreli çalışmanın özel bir alt türü olsa da, sabit saatli kısmi süreli çalışmadan farklıdır: sabit kısmi süreli çalışmada işçi her hafta aynı gün ve saatlerde çalışırken, çağrı üzerine çalışmada işçinin ne zaman çalışacağı işverenin ihtiyacına göre değişkenlik gösterir. Bu belirsizlik, işçi açısından hem esneklik hem de öngörülemezlik anlamına gelir; bu nedenle kanun, asgari 20 saatlik güvence ve 4 günlük çağrı süresi gibi dengeleyici hükümler öngörmüştür.

İşten Ayrılma ve Tazminat Hakları

Çağrı üzerine çalışan bir işçinin iş sözleşmesi, diğer kısmi süreli işçilerde olduğu gibi kanunda sayılan nedenlerle sona erdiğinde kıdem ve ihbar tazminatı hakları doğar. Tazminat hesaplamasında, işçinin fiilen aldığı ücret (sözleşmede belirlenen veya karine olan 20 saatlik ücret) esas alınır; işçinin fiilen daha fazla çalıştığı dönemler varsa, bu dönemlerin de ortalamaya dahil edilip edilmeyeceği somut olayun koşullarına göre değerlendirilir.

Pratik Öneriler

• Çağrı üzerine çalışma sözleşmesi imzalamadan önce, haftalık veya aylık asgari çalışma sürenizin sözleşmede açıkça belirtildiğinden emin olun.
• İşvereninizin çağrılarını 4 günlük süre kuralına uygun yapıp yapmadığını takip edin.
• Çağrılmadığınız dönemler için ücretinizin ödenip ödenmediğini bordronuzdan kontrol edin.

Çağrının Reddedilmesi Durumunda Ne Olur?

Usulüne uygun (en az 4 gün önceden) yapılan bir çağrıyı işçinin haklı bir mazeret olmaksızın reddetmesi, işçinin sözleşmeden doğan yükümlülüğünü ihlal etmesi anlamına gelebilir ve tekrarlanması halinde işveren açısından bir fesih nedeni olarak değerlendirilebilir. Buna karşılık süresine uygun yapılmayan (4 günden kısa bildirimli) bir çağrıyı işçinin reddetmesi, kural olarak bir yükümlülük ihlali oluşturmaz.

Sigortalılık Boyutu

Çağrı üzerine çalışan işçiler de sigortalı sayılır; ancak fiilen çalışılan gün sayısının değişkenlik göstermesi, ay içindeki prim gün sayısını etkileyebilir. İşçilerin, sözleşmede belirlenen asgari süre üzerinden dahi olsa düzenli prim yatırılıp yatırılmadığını e-Devlet üzerinden takip etmesi önerilir.

Sonuç

Çağrı üzerine çalışma, esnekliği işveren lehine sağlarken işçiye de asgari ücret güvencesi tanıyan dengeli bir çalışma biçimidir. Bu sözleşme türüyle ilgili haklarınızın değerlendirilmesi için iş hukuku sayfamızdan büromuzla iletişime geçebilirsiniz.