Çalışanın İş Güvenliği Yükümlülükleri Nelerdir? İşçinin Kusuru İşvereni Kurtarır mı?

İş kazalarında sık duyulan cümle “işçi kurallara uymadı” cümlesidir. Bazı durumlarda gerçekten de çalışanın dikkatsizliği kazanın nedenidir; bazı durumlarda ise işverenin ihmali “işçi hatası” olarak gösterilir. Peki hukuk çalışandan ne bekler ve işçinin kusuru işvereni sorumluluktan kurtarır mı? 6331 sayılı Kanun m. 19, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülüklerini sayar; m. 4/3 ise bu yükümlülüklerin işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını belirtir. Bu yazıda her iki tarafın sorumluluk dengesini anlatıyoruz.

Çalışanın Genel Yükümlülüğü

6331 sayılı Kanun m. 19/1’e göre çalışanlar, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili aldıkları eğitim ve işverenin bu konudaki talimatları doğrultusunda, kendilerinin ve hareketlerinden veya yaptıkları işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliklerini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür. Bu genel hüküm, çalışanın yalnızca kendi güvenliğinden değil, davranışlarıyla etkileyebileceği diğer çalışanların güvenliğinden de sorumlu olduğunu gösterir. Örneğin bir operatörün makineyi kurallara aykırı kullanması yalnızca kendisini değil, yanındaki işçiyi de tehlikeye atar. Bu nedenle çalışan, aldığı eğitimi ve talimatları ciddiye almak ve uygulamak zorundadır. Talimatların ise yazılı, anlaşılır ve eğitimle desteklenmiş olması gerekir; verilmeyen bir eğitim veya talimat, çalışana yüklenemez.

Özel Yükümlülükler

Kanun m. 19/2, çalışanların işveren tarafından verilen eğitim ve talimatlar doğrultusundaki yükümlülüklerini sayar. Birincisi, işyerindeki makine, cihaz, araç, gereç, tehlikeli madde, taşıma ekipmanı ve diğer üretim araçlarını kurallara uygun şekilde kullanmak, bunların güvenlik donanımlarını doğru olarak kullanmak, keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemektir. İkincisi, kendilerine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumaktır. Üçüncüsü, işyerindeki makine, cihaz, araç, gereç, tesis ve binalarda sağlık ve güvenlik yönünden ciddi ve yakın bir tehlike ile karşılaştıklarında ve koruma tedbirlerinde bir eksiklik gördüklerinde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber vermektir. Dördüncüsü, teftişe yetkili makam tarafından işyerinde tespit edilen noksanlık ve mevzuata aykırılıkların giderilmesi konusunda işveren ve çalışan temsilcisi ile iş birliği yapmaktır. Beşincisi, kendi görev alanında iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için işveren ve çalışan temsilcisi ile iş birliği yapmaktır.

Güvenlik Donanımını Devre Dışı Bırakmak

Uygulamada sık karşılaşılan bir ihlal, makine güvenlik donanımlarının işi hızlandırmak amacıyla sökülmesi veya devre dışı bırakılmasıdır. Kanun bunu açıkça yasaklar: güvenlik donanımlarını keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemek çalışanın yükümlülüğüdür. Ancak burada işverenin rolü de önemlidir: işveren güvenlik donanımının çıkarılmasını önleyecek tedbirleri almalı, denetimleri yapmalı ve üretim baskısıyla işçiyi güvenlik kurallarını çiğnemeye zorlamamalıdır. İşveren, işçilerin güvenlik donanımını devre dışı bıraktığını biliyor ve buna göz yumuyorsa, kaza halinde kusuru ağırlaşır.

İşverenin Sorumluluğu Devam Eder

Kanun m. 4/3’e göre çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez. Bu hüküm çok önemlidir: işçinin kusuru bulunması, işverenin yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. İşveren eğitim vermek, talimat vermek, koruyucu donanım sağlamak, denetim yapmak ve risk değerlendirmesi yapmakla yükümlüdür. İşçi bu tedbirlere uymadığında bile işverenin denetim ve önlem alma görevi sürer. Bu nedenle “işçi uyarıldı, kural dinlemedi” savunması tek başına işvereni sorumluluktan kurtarmaz. İşverenin genel yükümlülükleri için işverenin genel iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğü ve korunma ilkeleri yazısına bakabilirsiniz.

İşçi Kusurunun Tazminata Etkisi

İş kazası tazminat davalarında mahkeme, kazanın oluşumunda işveren, işçi ve varsa üçüncü kişilerin kusurunu belirler. İşçinin kusuru bulunursa, tazminattan müterafik kusur indirimi yapılabilir. Yani işçinin kusuru oranında tazminat azaltılır. Ancak indirim, işverenin kusuru yok sayılacak şekilde uygulanmaz. Örneğin işçi kaskı takmamışsa ve işveren kask sağlamamış, eğitim vermemiş ve denetim yapmamışsa, işverenin kusuru yüksek olur ve işçinin kusuru indirim için sınırlı bir etki yaratır. Kusur oranları bilirkişi raporuyla belirlenir. Kusur değerlendirmesi ve tazminat konusunda iş kazasında kusur oranı ve tazminat ve iş kazası tazminat davası yazılarına bakabilirsiniz.

Kurallara Uymamanın İş Sözleşmesine Etkisi

İş güvenliği kurallarına ısrarla uymayan işçi, iş sözleşmesi bakımından da risk taşır. İş Kanunu m. 25/II’ye göre işçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi veya işyerinin malı olan veya olmayıp da eli altında bulunan makineleri, tesisatı veya başka eşya ve maddeleri otuz günlük ücretinin tutarıyla ödeyemeyecek derecede hasara ve kayba uğratması, işveren için haklı nedenle derhal fesih sebebi sayılır. Ayrıca işyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmek ya da işyerinde bu maddeleri kullanmak da haklı fesih sebebidir. Ancak fesih için ihlalin ağırlığı ve işverenin daha önce uyarıp uyarmadığı önem taşır. Alkol ve uyuşturucu konusunda işyerinde alkol ve uyuşturucu kullanımı nedeniyle fesih yazısına bakabilirsiniz. İşverenin haklı fesih hakkı için işverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı yazısı yol göstericidir.

Çalışanın Hakları ile Dengesi

Çalışanın yükümlülükleri, hakları ile birlikte düşünülmelidir. Çalışan ciddi ve yakın tehlike ile karşılaştığında çalışmaktan kaçınma, işyerini terk etme ve yetkili makama başvurma haklarına sahiptir. Ayrıca çalışanlar iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin yetersiz olduğu durumlarda talep etmelerine rağmen gerekli tedbirler alınmazsa, iş sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir. Bu haklar çalışanın sadece yükümlülük sahibi değil, korunan taraf olduğunu gösterir. Çalışmaktan kaçınma hakkı için işçinin çalışmaktan kaçınma hakkı ağır ve yakın tehlike yazısına bakabilirsiniz.

Eğitim ve Talimatın Rolü

Çalışanın yükümlülüklerini yerine getirmesi, eğitim ve talimat almış olmasına bağlıdır. İşveren eğitimi işe başlamadan önce, iş değişikliğinde ve yeni teknoloji kullanıldığında vermek zorundadır. Eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır ve maliyeti işçiye yansıtılamaz. Çalışan eğitim aldığını imzalayarak kayıt altına almalı, anlamadığı konularda soru sormalıdır. Eğitimsiz çalışana yüklenen sorumluluk hukuken zayıftır. Eğitim yükümlülüğü için iş güvenliği eğitimi ve işverenin yükümlülükleri yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Eğitim almadan tehlikeli işe başlamak,
• Kişisel koruyucu donanımı takmamak,
• Ciddi tehlikeyi bildirmemek,
• Güvenlik donanımını devre dışı bırakmak,
• İşverenin çalışanın kusurunu ileri sürerek tüm sorumluluktan kurtulacağını düşünmesi.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işçi, makine koruyucusunu üretimi hızlandırmak için çıkarır ve elini yaralar. İşveren, işçinin güvenlik donanımını keyfi olarak devre dışı bıraktığını ileri sürer. İncelemede işverenin işçiye yeterli eğitim vermediği, denetim yapmadığı ve üretim baskısı uyguladığı anlaşılır. Mahkeme işçiye kusur yükler ancak işverenin sorumluluğunu da kabul eder; tazminat işçinin kusuru oranında azaltılır fakat işveren yine önemli ölçüde sorumlu tutulur.

Sonuç

Çalışan, iş sağlığı ve güvenliği eğitimi ve talimatlarına uymak, makine ve koruyucu donanımı doğru kullanmak ve tehlikeyi bildirmekle yükümlüdür; ancak bu yükümlülükler işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kusur oranı somut olayda belirlenir. İş kazası ve iş güvenliği sorumluluğu konularında destek için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.