İş Güvenliğinde Çalışanı Bilgilendirme ve Görüş Alma: Şikâyet Hakkı ve Güvence

Bir çalışanın karşılaştığı tehlikeyi bilmesi, ondan korunmasının ilk şartıdır. Bilgisiz bir çalışan kendi güvenliğini sağlayamaz; söz hakkı olmayan bir çalışan ise tehlikeleri dile getiremez. 6331 sayılı Kanun bu nedenle işverene iki temel görev yükler: çalışanları bilgilendirmek ve onların görüşlerini almak. Bunlara ek olarak, çalışanların yetkili makamlara başvurma hakkı da güvence altına alınmıştır. Bu yazıda bilgilendirme, görüş alma ve başvuru hakkının kapsamını ve önemini açıklıyoruz.

Bilgilendirme Yükümlülüğünün Kapsamı

6331 sayılı Kanun m. 16/1’e göre işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve sürdürülebilmesi amacıyla işveren, çalışanları ve çalışan temsilcilerini işyerinin özelliklerini de dikkate alarak şu konularda bilgilendirir: işyerinde karşılaşılabilecek sağlık ve güvenlik riskleri ile koruyucu ve önleyici tedbirler, kendileri ile ilgili yasal hak ve sorumluluklar ile ilk yardım, olağan dışı durumlar, afetler ve yangınla mücadele ve tahliye işleri konusunda görevlendirilen kişiler. Bu bilgilendirme yalnızca yazılı bir duyuru veya belge dağıtmakla sınırlı değildir; çalışanın anlayabileceği şekilde, işyerinin özelliklerine uygun ve düzenli olarak yapılmalıdır. Bilgilendirmenin yapıldığını gösteren kayıtlar (imza listeleri, tutanaklar) saklanmalıdır.

Tehlike Halinde Derhal Bilgilendirme

Kanun m. 16/2’ye göre işveren, m. 12’de belirtilen ciddi ve yakın tehlikeye maruz kalan veya kalma riski olan bütün çalışanları, tehlikeler ile bunlardan doğan risklere karşı alınmış ve alınacak tedbirler hakkında derhal bilgilendirir. Bu, acil bir tehlike halinde bilgilendirmenin gecikmeksizin yapılması gerektiğini gösterir. İşveren ayrıca başka işyerlerinden çalışmak üzere kendi işyerine gelen çalışanların gerekli bilgileri almalarını sağlamak üzere bu çalışanların işverenlerine gerekli bilgileri verir. Bu, alt işveren çalışanları, ziyaretçi teknisyenler ve geçici görevli çalışanlar için önemlidir. Ayrıca risk değerlendirmesi, koruyucu ve önleyici tedbirler, ölçüm ve analizler, teknik kontroller, kayıtlar, raporlar ve teftişten elde edilen bilgilere destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin ulaşması sağlanır.

Eğitim ile Bilgilendirmenin Farkı

Bilgilendirme, eğitimden farklı bir yükümlülüktür. Kanun m. 17’ye göre işveren çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlar; eğitim işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesi hâlinde veya yeni teknoloji uygulanması hâlinde verilir. Eğitim daha yapılandırılmış ve öğretici bir süreçtir; bilgilendirme ise işyerindeki riskler, haklar ve görevliler konusunda sürekli bilgi akışını ifade eder. Her ikisi de birbirini tamamlar. Eğitimin maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır. Eğitim konusunda iş güvenliği eğitimi ve işverenin yükümlülükleri yazısına bakabilirsiniz.

Çalışanların Görüşünün Alınması

Kanun m. 18/1’e göre işveren, görüş alma ve katılımın sağlanması konusunda çalışanlara veya iki ve daha fazla çalışan temsilcisinin bulunduğu işyerlerinde varsa işyeri yetkili sendika temsilcilerine yoksa çalışan temsilcilerine iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili konularda görüşlerinin alınması, teklif getirme hakkının tanınması ve bu konulardaki görüşmelerde yer alma ve katılımlarının sağlanması imkânlarını sağlar. Ayrıca yeni teknolojilerin uygulanması, seçilecek iş ekipmanı, çalışma ortamı ve şartlarının çalışanların sağlık ve güvenliğine etkisi konularında görüşlerinin alınması da işverenin görevidir. Çalışanlar günlük işi yakından bilen kişiler olduğundan, önerileri risklerin erken tespit edilmesine yardımcı olur.

Destek Elemanları ve Temsilcilerin Önceden Görüş Vermesi

Kanun m. 18/2’ye göre işveren, destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin önceden görüşlerinin alınmasını şu konularda sağlar: işyerinden görevlendirilecek veya işyeri dışından hizmet alınacak işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve diğer personel ile ilk yardım, yangınla mücadele ve tahliye işleri için kişilerin görevlendirilmesi; risk değerlendirmesi yapılarak alınması gereken koruyucu ve önleyici tedbirlerin ve kullanılması gereken koruyucu donanım ve ekipmanın belirlenmesi; sağlık ve güvenlik risklerinin önlenmesi ve koruyucu hizmetlerin yürütülmesi; çalışanların bilgilendirilmesi; çalışanlara verilecek eğitimin planlanması. Bu liste, görüş almanın yalnızca şekli değil, karar süreçlerine gerçek bir katkı olduğunu gösterir. Çalışan temsilcileri hakkında çalışan temsilcisi seçimi görevleri ve güvencesi yazısına bakabilirsiniz.

Yetkili Makama Başvuru Hakkının Güvencesi

Kanun m. 18/3’e göre çalışanların veya çalışan temsilcilerinin, işyerinde iş sağlığı ve güvenliği için alınan önlemlerin yetersiz olduğu durumlarda veya teftiş sırasında, yetkili makama başvurmalarından dolayı hakları kısıtlanamaz. Bu güvence, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eksikliklerini ilgili makamlara ihbar etme veya denetim sırasında bilgi verme özgürlüğünü korur. İşveren, şikâyet ettiği veya müfettişe bilgi verdiği gerekçesiyle çalışana baskı yapamaz, ücretini düşüremez, görev yerini haksız yere değiştiremez veya iş sözleşmesini feshedemez. Bu tür bir işlem yapılırsa çalışan fesih, tazminat ve ayrımcılık haklarını ileri sürebilir. Haksız fesih ve geçerli fesih farkı için geçerli fesih ve haksız fesih farkı yazısına bakabilirsiniz. İşçi, iş sağlığı ve güvenliği önlemleri yetersizse ve talebine rağmen tedbirler alınmazsa, iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme hakkına da sahip olabilir.

Çalışma Ortamındaki Tehlikelere Karşı Haklar

Çalışanlar ciddi ve yakın tehlike ile karşılaştıklarında kurula veya işverene başvurarak durumun tespit edilmesini isteyebilir; talep yönünde karar verilmesi halinde tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilirler ve bu sürede ücret ve diğer hakları saklıdır. Bu hak ayrıca işyerini terk ederek güvenli yere gitme hakkı ile de desteklenir. Çalışmaktan kaçınma hakkının ayrıntıları için işçinin çalışmaktan kaçınma hakkı ağır ve yakın tehlike yazısına bakabilirsiniz. Bu haklar, çalışanların bilgi sahibi olmasına ve tehlike konusunda söz hakkına sahip olmasına dayanır.

Çalışanların Yükümlülükleri

Bilgi ve söz hakkı yükümlülüklerle dengelenir. Kanun m. 19’a göre çalışanlar, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili aldıkları eğitim ve işverenin bu konudaki talimatları doğrultusunda kendilerinin ve hareketlerinden veya yaptıkları işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliklerini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür. Makine ve cihazları kurallara uygun kullanmak, güvenlik donanımlarını keyfi olarak çıkarmamak, kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve ciddi tehlikeyi derhal işverene veya çalışan temsilcisine haber vermek çalışanların temel görevleridir. Çalışanların bu yükümlülükleri işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.

Belgelendirme ve İspat

Bilgilendirme ve görüş alma süreçlerinin kayıt altına alınması, ihtilaf halinde işverenin yükümlülüğünü yerine getirdiğini ispat etmesi için önemlidir. İşveren, düzenlediği bilgilendirme toplantılarının tutanaklarını, imza listelerini ve eğitim belgelerini saklamalıdır. Çalışanlar ise kendilerine yapılan bilgilendirmeleri, aldıkları talimatları ve yaptıkları başvuruları yazılı olarak kayda geçirmelidir. Özellikle iş güvenliği eksikliği şikâyetlerinde tarih ve içerik önemlidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Bilgilendirmeyi yalnızca işe girişte tek seferlik yapmak,
• Çalışan görüşlerini almadan yeni ekipman seçmek,
• Şikâyet eden çalışana baskı uygulamak,
• Bilgilendirme kayıtlarını tutmamak,
• Yabancı işverenlerin çalışanlarına gerekli bilgiyi aktarmamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir üretim işyerinde bir çalışan, koruyucu donanımın yetersiz olduğunu iş müfettişine bildirir. Denetim sonrası işverene idari yaptırım uygulanır. İşveren, bunun üzerine çalışanı farklı bir vardiyaya kaydırır ve ücretini düşürür. Kanun çalışanın yetkili makama başvurması nedeniyle haklarının kısıtlanamayacağını belirttiğinden işlem hukuka aykırıdır; çalışan ücret farkını ve diğer haklarını talep edebilir.

Sonuç

İşveren çalışanları riskler, tedbirler ve haklar konusunda bilgilendirmeli, görüşlerini almalı ve yetkili makama başvuran çalışanın haklarını kısıtlamamalıdır. Çalışanlar da eğitim ve talimatlara uymakla yükümlüdür. Bilgilendirme ve şikâyet hakkı konusunda destek için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.