Eşlerin Ayrı Yaşama Hakkı ve Hâkimin Aldığı Önlemler: Evlilik Birliğinin Korunması

Her evlilikte sorunlar yaşanabilir; ancak her sorun boşanma davasıyla çözülmek zorunda değildir. Türk Medeni Kanunu, evlilik birliğini korumaya ve devam ederken eşlerin haklarını güvence altına almaya yönelik ayrı bir düzenleme içerir: evlilik birliğinin korunması. Bu düzenleme çerçevesinde eşler, boşanma davası açmadan hâkimin müdahalesini isteyebilir; ayrı yaşama hakkını kullanabilir; ailenin geçimine katkı, konut kullanımı ve mal yönetimi konusunda önlem talep edebilir. Bu yazıda söz konusu önlemleri ve şartlarını anlatıyoruz.

Evlilik Birliğinin Temel Yükümlülükleri

Evlenmeyle eşler arasında evlilik birliği kurulmuş olur; eşler bu birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamak ve çocukların bakımına, eğitim ve yetiştirilmesine birlikte özen göstermekle yükümlüdür (TMK m. 185). Eşler oturacakları konutu birlikte seçer, birliği beraberce yönetir ve birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılır (m. 186). Bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya birliğe ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi halinde, kanun bir çözüm mekanizması öngörür.

Hâkimin Müdahalesi (TMK 195)

Evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi halinde, eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir (TMK m. 195). Hâkim şu adımları izler:

• Eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır,
• Onları uzlaştırmaya çalışır,
• Eşlerin ortak rızasıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilir,
• Gerektiği takdirde eşlerden birinin isteği üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır.

Bu süreç, boşanma davasından farklıdır; hâkim evliliği sona erdirmek için değil, birliğin korunması ve yükümlülüklerin yerine getirilmesi için harekete geçer. Uzlaştırma ve danışmanlık çabası bu sürecin önemli bir parçasıdır.

Parasal Katkının Belirlenmesi (TMK 196)

Eşlerden birinin isteği üzerine hâkim, ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler. Eşin ev işlerini görmesi, çocuklara bakması, diğer eşin işinde karşılıksız çalışması katkı miktarının belirlenmesinde dikkate alınır. Bu katkılar geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir. Bu düzenleme, ailenin geçimine katılmayan veya yetersiz katılan eşe karşı diğer eşin başvurabileceği bir yoldur. Evlilik devam ederken uygulanan bu katkı, boşanma sonrası nafakadan ayrı bir kurumdur.

Ayrı Yaşama Hakkı (TMK 197)

Eşlerden biri, ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddi biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir. Birlikte yaşamaya ara verilmesi haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim, eşlerden birinin isteği üzerine birinin diğerine yapacağı parasal katkıya, konut ve ev eşyasından yararlanmaya ve eşlerin mallarının yönetimine ilişkin önlemleri alır. Eşlerden biri, haklı bir sebep olmaksızın diğerinin birlikte yaşamaktan kaçınması veya ortak hayatın başka bir sebeple olanaksız hale gelmesi üzerine de aynı istemlerde bulunabilir.

Bu düzenleme, örneğin şiddet, ekonomik baskı veya güvenlik endişesi nedeniyle ortak konutu terk eden eşin, terk sebebiyle kusurlu sayılmasını önlemek ve ayrı yaşam süresince haklarını korumak bakımından önemlidir. Şiddet vakalarında ayrıca 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma kararı alınabilir; ayrıntı için 6284 koruma kararı nasıl alınır yazısına bakabilirsiniz.

Birliğin Giderlerine Katılmayan Eş: Borçlulara Emir

Eşlerden biri birliğin giderlerine katılma yükümlülüğünü yerine getirmezse, hâkim onun borçlularına ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarını emredebilir (TMK m. 198). Örneğin gelir sahibi eşin işvereni veya kira ödeyen kişi, ödemeyi doğrudan diğer eşe yapmaya yönlendirilebilir. Bu, ailenin geçimini güvenceye almak için uygulanan pratik bir önlemdir.

Tasarruf Yetkisinin Sınırlanması (TMK 199)

Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan mali bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde, eşlerden birinin isteği üzerine hâkim, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak onun rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir. Hâkim, eşlerden birinin taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisini kaldırırsa, kendiliğinden durumun tapu kütüğüne şerhedilmesine karar verir. Koşullar değiştiğinde hâkim kararında gerekli değişikliği yapar veya sebep sona ermişse önlemi kaldırır (m. 200). Bu önlem, eşin malını kaçırma veya değersiz hale getirme riskine karşı kullanılır.

Aile Konutunun Korunması

Eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz (TMK m. 194). Rızayı sağlayamayan veya haklı bir sebep olmadan kendisine rıza verilmeyen eş, hâkimin müdahalesini isteyebilir. Aile konutu olarak özgülenen taşınmaz malın maliki olmayan eş, tapu kütüğüne konutla ilgili gerekli şerhin verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir. Ayrıntı için aile konutu şerhi yazısına bakabilirsiniz.

Yetkili Mahkeme

Evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemler konusunda yetkili mahkeme eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir. Eşlerin yerleşim yerleri farklı ve her ikisi de önlem alınması isteminde bulunmuşsa yetkili mahkeme ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesidir. Önlemlerin değiştirilmesi, tamamlanması veya kaldırılması konusunda yetkili mahkeme, önlem kararını veren mahkemedir (TMK m. 201).

Sık Yapılan Hatalar

• Ayrı yaşama hakkını kullanırken hukuki durumu netleştirmeden konutu terk etmek,
• Parasal katkı talebini gelir ve gider belgeleriyle desteklememek,
• Tasarruf yetkisi sınırlandırıldıktan sonra tapu şerhini takip etmemek,
• Şiddet vakalarında yalnızca medeni hukuk yollarına başvurup koruma kararı almamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir eş, ailenin geçimi için hiçbir katkı yapmamakta ve maaşını tek başına harcamaktadır. Diğer eş, evlilik birliğinin korunması kapsamında aile mahkemesine başvurur; hâkim eşleri uyarır ve uzlaştırma denemesi yapar. Sonuç alınamayınca hâkim, ailenin geçimi için her eşin yapacağı parasal katkıyı belirler ve gelir sahibi eşin işverenine ödemenin belirli kısmını doğrudan diğer eşe yapması yönünde emir verir. Böylece boşanma davası açılmadan ailenin geçimi güvence altına alınır.

Sonuç

Evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemler, boşanma davasına başvurmadan aile içindeki mali ve barınma sorunlarına çözüm sağlayan mekanizmalardır. Ayrı yaşama hakkı, parasal katkı, tasarruf yetkisinin sınırlanması ve aile konutunun korunması bu önlemlerin başlıcalarıdır. Kendi durumunuzda hangi önlemin uygun olduğunu öğrenmek isterseniz aile hukuku kapsamında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla ulaşabilirsiniz.