Evlat Edinmiş Çift Boşanınca Evlatlığın Velayeti ve Soyadı Nasıl Belirlenir?

Evlat edinmiş bir çift boşanmaya karar verdiğinde ilk sorulan soru çoğunlukla aynıdır: çocuğa ne olacak? Cevap, biyolojik çocuk için geçerli olan çerçeveye çok yakındır. Evlat edinme ile ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer (TMK m. 314); boşanma bu ilişkiyi sona erdirmez. Çocuğun velayeti, kişisel ilişkisi ve bakım gideri, hâkim tarafından çocuğun yararı gözetilerek boşanma kararında düzenlenir. Evlatlık ilişkisinin kendisi, ancak kanunda sayılan sebeplerle ve ayrı bir davayla kaldırılabilir.

Boşanma, evlatlık ilişkisini ortadan kaldırır mı?

Hayır. Evlatlık ilişkisinin kaldırılması TMK m. 317 ve 318’de düzenlenmiş, çok dar bir alandır. Yasal sebep bulunmaksızın gereken rıza alınmamışsa rızası alınması gerekenler küçüğün menfaati ağır biçimde zedelenmeyecekse ilişkinin kaldırılmasını isteyebilir. Evlat edinme esasa ilişkin diğer noksanlıklardan biriyle sakatsa Cumhuriyet savcısı veya her ilgili aynı isteği ileri sürebilir; bu noksanlıklar bu arada ortadan kalkmışsa ya da yalnızca usule ilişkinse ve ilişkinin kaldırılması evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse bu yola gidilemez. Dava hakkı, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl geçmekle düşer (TMK m. 319).

Bu listede “evlat edinen eşlerin boşanması” yoktur. Dolayısıyla boşanan çift, evlatlıkla ilişkisini kanunen sürdürür. Evlat edinmenin başındaki şartlar, yani eşlerin birlikte evlat edinmesi, en az beş yıldan beri evli olmaları ya da otuz yaşını doldurmuş bulunmaları ve küçüğe bir yıl bakılıp eğitilmiş olması (TMK m. 305, 306) evlat edinme kararı verilirken aranır; kanun, bu şartların sonradan kaybolmasını evlatlık ilişkisini kaldırma sebebi olarak saymamıştır.

Velayet nasıl belirlenir?

Boşanma ya da ayrılık kararı verirken mahkeme, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m. 182). Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; boşanmada ise velayet çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m. 336). Kanunda açık hüküm olmamakla birlikte uygulamada, ana ve babanın birlikte istemesi ve çocuğun yararına uygun düşmesi hâlinde ortak velayete de karar verilebildiği kabul edilmektedir. Ergin olmayan çocuk, yasal sebep olmadıkça ana ve babadan alınamaz (TMK m. 335).

Evlat edinmiş çiftlerde bu hükümler aynen işler, ancak somut değerlendirmede bazı noktalar daha belirgin hâle gelir. Çocuğun evlat edinme öncesi geçmişi, bu aileye uyum süreci ve ana babaya bağlanma biçimi, bakım ilişkisinin kimin tarafından daha çok yürütüldüğü ve çocuğun yaşı gibi konular uzman raporuyla netleşebilir. Bu raporun nasıl hazırlandığını velayet davasında sosyal inceleme raporu yazısında anlattık. Çocuğun kendi düşüncesini ifade edecek yaşta olup olmadığı da önem taşır; ayrıntı için velayet davasında çocuğun dinlenmesi yazısına bakabilirsiniz.

Evlat edinmenin kanunda aranan koşulları ayrıca düşünmek gerekir: evlat edinmeye ancak esaslı sayılan her türlü durum ve koşulun kapsamlı biçimde araştırılmasından, evlat edinen ile edinilenin dinlenmelerinden ve gerektiğinde uzmanların görüşünün alınmasından sonra karar verilmiştir (TMK m. 316). Bu araştırma boşanma davasında doğrudan geçerli değildir; ancak çocuğun bu aileye nasıl yerleştiğini gösteren bir kaynak olarak dosyada değerlendirilebilir.

Kişisel ilişki ve bakım gideri

Velayeti kendisine verilmeyen evlat edinen, çocukla kişisel ilişki kurma hakkına sahiptir. Mahkeme kişisel ilişkiyi düzenlerken çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarını esas tutar. Bu eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182/3). Hâkim, irat biçiminde ödenmesine karar verilen giderlerin gelecek yıllarda ne miktarda ödeneceğini de istem hâlinde karara bağlayabilir. Kararda kişisel ilişkinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceği de ihtar edilir (TMK m. 182/2).

Kişisel ilişkinin pratikte nasıl kurulduğunu çocukla kişisel ilişki kurulması yazısında bulabilirsiniz. Bakım giderlerinin hesabı için iştirak nafakası nedir yazısı yol gösterir.

Soyadı: çocuğun ve eşlerin durumu

Evlatlık küçükse evlat edinenin soyadını alır; evlat edinen isterse çocuğa yeni bir ad da verebilir. Ergin olan evlatlık, evlat edinilme sırasında dilerse evlat edinenin soyadını alabilir (TMK m. 314/3). Ayırt etme gücüne sahip olmayan küçüklerin nüfus kaydına, birlikte evlat edinmede ana ve baba adı olarak evlat edinen eşlerin adları, tek başına evlat edinmede ise ana veya baba adı olarak evlat edinenin adı yazılır; diğer evlatlıklar için bu hüküm talep hâlinde uygulanır (TMK m. 314/4).

Boşanma sonrası kadının soyadı TMK m. 173’e göre belirlenir: kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır; boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğunu ve bunun kocaya zarar vermeyeceğini ispat ederse hâkim izin verir. Çocuğun soyadı bakımından ise kanunda, boşanma yüzünden çocuğun soyadının değişeceğine dair bir hüküm yoktur. Boşanma sonrası anne kendi soyadını kullanmaya dönse bile çocuk, evlat edinme sırasında belirlenen soyadını taşımaya devam eder; bunun değiştirilmesi ayrı bir başvuruyu gerektirir. Soyadı konusunu boşanma sonrası soyadı yazısında ayrıca ele aldık.

Miras hakkı boşanmadan etkilenir mi?

Evlatlık, evlat edinenin mirasçısı olur (TMK m. 314/2). Bu hak, evlat edinenler boşanınca ortadan kalkmaz; evlatlık iki evlat edinenin de mirasçısı olmaya devam eder. Boşanan eşlerin ise birbirlerine mirasçı olamayacağı, boşanmadan önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakların aksi tasarruftan anlaşılmadıkça kaybedileceği kuralı (TMK m. 181) eşlerin kendi aralarındaki ilişkiyi düzenler; çocuğun miras hakkına dokunmaz. Ayrıntı için boşanan eşlerin birbirine mirasçı olması yazısına bakabilirsiniz.

Evlat edinme henüz tamamlanmamışken boşanma gündeme gelirse

Bazı çiftlerde evlat edinme süreci devam ederken evlilikte ciddi sorunlar çıkar. Kanun, küçüğün evlat edinilmesini evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması koşuluna bağlar (TMK m. 305). Eşler ancak birlikte evlat edinebilir ve en az beş yıldan beri evli olmaları ya da otuz yaşını doldurmuş bulunmaları gerekir (TMK m. 306). Evlat edinme kararı verilmeden evlilik sona ererse, birlikte evlat edinme koşulu artık sağlanamaz; boşanma kesinleştikten sonra eşlerden her biri, otuz yaşını doldurmuşsa evli olmayan kişi olarak tek başına evlat edinmeyi isteyebilir (TMK m. 307/1). Evlilik sürerken tek başına evlat edinme ise ancak sınırlı hâllerde mümkündür; bu hâllerden biri mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süreden beri eşinden ayrı yaşamaktır (TMK m. 307/2). Her iki durumda bir yıllık bakım koşulunun evlat edinecek kişi bakımından ayrıca sağlanması gerekir (TMK m. 305). Bu tür karışık bir tabloda süreç ve sonuç mutlaka somut dosyaya göre incelenmelidir.

Boşanma davası sürerken de çocuğun barınması, bakımı ve korunması gibi konularda hâkim geçici önlemleri re’sen alır (TMK m. 169). Evlatlık çocuk için de bu önlemler istenebilir ve çocuğun günlük düzeninin korunması bakımından önem taşır. Hangi eşin çocukla birlikte kalacağı, okul ve sağlık takibinin kim tarafından yürütüleceği, davanın ilk günlerinde netleşmesi gereken sorulardır.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Nur ve Cem altı yaşındaki Defne’yi evlat edinmiştir. Üç yıl sonra evlilikleri sarsılır ve boşanma davası açılır. Defne’nin nüfus kaydında Nur ve Cem ana-baba olarak yazılıdır, soyadı Cem’in soyadıdır. Mahkeme boşanma kararında Defne’nin velayetini, günlük bakımı kimin yürüttüğünü, çocuğun okul ve sağlık takibini, ebeveynlerin çalışma düzenlerini ve Defne’nin yaşını göz önünde tutarak düzenler. Velayeti almayan taraf için görüşme günleri ve bakım katkısı belirlenir. Nur boşanmadan sonra kendi eski soyadını kullanmaya dönse bile Defne’nin soyadı kendiliğinden değişmez. Kimin velayeti alacağını önceden söylemek, çocuğun dosyadaki durumuna bağlıdır; hâkim somut olayda karar verir.

Anlaşmalı boşanmada evlatlık için nelere dikkat edilir?

Eşler anlaşmalı boşanıyorsa hâkim, tarafları bizzat dinler ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hususunda kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması gerekir; tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir (TMK m. 166/3). Evlatlık söz konusuysa protokolde velayet, görüşme, bakım gideri ve soyadı konularının açıkça yazılması önemlidir. Evlat edinme ile ilgili hassas bilgilerin protokole gereksiz biçimde yazılmaması, çocuğun gizliliği açısından da yararlıdır. Anlaşmalı boşanma şartları yazısında süreç anlatılıyor.

Sık yapılan hatalar

Evlat edinmiş çiftlerde boşanma sürecinde birkaç hata öne çıkar. İlki, evlatlığı “asıl” çocuktan farklı görüp velayet düzenlemesinde belirsizlik bırakmaktır. İkincisi, boşanma kararından sonra çocuğun kaydında değişiklik beklemek ya da yapmaya kalkışmaktır: soyadı veya ad değişikliği ayrıca ele alınır. Üçüncüsü, evlat edinme ile ilgili belgeleri dosyaya koymayı unutmaktır; çocuğun nüfus kaydı, evlat edinme kararı ve varsa sosyal hizmet belgeleri hâkimin değerlendirmesine yardımcı olur. Dördüncüsü, çocuğu sürece hazırlamadan olaylara sokmaktır; çocuğa yaşına uygun, yargılamayı anlatmayan ve ebeveynlerden birini kötülemeyen bir dille bilgi vermek hem çocuğun hem dosyanın yararınadır.

Karardan sonra durum değişirse hâkim yeniden önlem alabilir: ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olgular zorunlu kılarsa gerekli önlemler alınır (TMK m. 183).

Kendi dosyanız için neler hazırlayabilirsiniz?

Evlat edinme ile ilgili kayıtlar özel korunduğundan, belgeleri toplarken hangilerinin dosyaya gerçekten gerektiğini baştan ayırmak iyi olur; çocuğun geçmişine dair ayrıntıların dosyada gereksiz yere dolaşıma girmemesi çocuğun yararınadır. Evlat edinme kararı, nüfus kayıt örneği, çocuğun sağlık ve okul kayıtları ve bakımı kimin yürüttüğünü gösteren bilgiler, boşanma sürecinde çocuğun yararını anlatmak için kullanışlı belgelerdir. Durumunuzu telefonla anlatmak ya da WhatsApp’tan yazmak için iletişim sayfasına bakabilirsiniz. Büro, aile hukuku kapsamında dosyanızı inceleyerek süreç hakkında bilgi verir. Evlat edinmenin sonuçlarını daha geniş görmek isterseniz evlat edinilen çocuğun soyadı ve hakları yazısı da yararlı olur.