İflasta Takas Yapılabilir mi? Yasak Haller ve Masanın Zararına Takasa İtiraz (İİK 200-201)

Bir şirketin iflas etmesi, o şirketle ticari ilişkisi olan birçok kişiyi karmaşık bir durumun içine sokar. Bazıları şirkete borçludur, bazıları alacaklıdır, bazıları hem borçlu hem alacaklı konumundadır. Bu üçüncü grup için takas hakkı hayati önem taşır: kişi, şirkete olan borcunu ödemeden, şirketten olan alacağıyla mahsup edebilir mi? İflasta ise takas, diğer alacaklıların haklarını etkileyebileceğinden sınırlandırılmıştır. İcra ve İflas Kanunu’nun 200 ve 201. maddeleri iflasta takasın şartlarını, yasak hallerini ve kötüye kullanımına karşı itiraz yolunu düzenler. Bu yazıda bu kuralları anlatıyoruz.

İflasta Takas Hakkı

İİK m. 200/1’e göre alacaklı, alacağını müflisin kendisinde olan alacağıyla takas edebilir. Bu, iflasın açıldığı anda karşılıklı borç ve alacak ilişkisi bulunan kişinin, iflas masasına borcunu tam ödeyip alacağı için masaya kayıt yaptırmak yerine, iki borcu birbirine mahsup edebilmesi demektir. Takas, alacaklıya önemli bir avantaj sağlar; çünkü iflas masasına yatırılacak borcun karşılığında alacağının büyük bölümünü fiilen tahsil etmiş olur. Bu nedenle takas hakkı, iflasta bir tür “güvence” işlevi görür. Ancak takas hakkı sınırsız değildir; iflas masasının ve diğer alacaklıların korunması için kanun yasak haller öngörmüştür. Genel takas kuralları için takas defi ve şartları yazısına bakabilirsiniz.

Takasın Yasak Olduğu Haller

İİK m. 200/2’ye göre şu hallerde takas yapılamaz:

1. Müflisin borçlusunun iflas sonrası alacaklı olması: Müflisin borçlusu iflas açıldıktan sonra müflisin alacaklısı olursa (örneğin iflastan sonra müflisin bir alacağını devralırsa) takas yapılamaz.
2. Müflisin alacaklısının iflas sonrası borçlu olması: Müflisin alacaklısı iflas açıldıktan sonra müflisin veya masanın borçlusu olursa takas yapılamaz.
3. Hamiline yazılı senede dayalı alacak: Alacaklının alacağı hamiline yazılı bir senede dayanıyorsa takas yapılamaz.

Bu yasaklar, iflastan sonra yapay olarak takas hakkı doğurulmasını ve masanın zararına haksız avantaj elde edilmesini önler. Örneğin iflas ilanından sonra müflisin alacağını ucuza satın alarak kendi borcuyla takas etmek isteyen kişi, bu yolla masaya zarar verebileceğinden takas yapamaz. Yasaklar, iflas açılış anını (kararda gösterilen an) esas alır.

Şirketlerin Sermaye Borçları

İİK m. 200’ün son fıkrasına göre anonim, limited ve kooperatif şirketlerin iflasları halinde esas mukavele gereğince verilmesi gereken hisse senedi bedellerinin henüz ödenmemiş olan kısımları veya konması taahhüt edilen ve fakat konmamış sermayeler, bu şirketlerin borçlarıyla takas edilemez. Yani ortaklar, şirkete olan sermaye borçlarını şirketten olan alacaklarıyla mahsup edemez. Bu kural, şirketin alacaklıları için güvence olan sermayenin korunmasını amaçlar. Ortak hem şirketin alacaklısı hem sermaye borçlusu ise, sermaye borcunu tam olarak masaya ödemek zorundadır; şirketten olan alacağı için ise diğer alacaklılarla birlikte masaya kayıt yaptırır. Bu, sermaye şirketlerinde ortakların sorumluluğuna ilişkin önemli bir kuraldır. Sermaye şirketlerinde borca batıklık için sermaye şirketlerinde borca batıklık bildirimi yazısına bakabilirsiniz.

Masanın Zararına Takasa İtiraz

İİK m. 201’e göre müflisin borçlusu iflasın açılmasından evvel, alacaklısının aciz halinde bulunduğunu bilerek masanın zararına kendisine veya üçüncü bir şahsa takas suretiyle bir menfaat temin etmek için müflise karşı bir alacak ihdas ederse, bu takasa mahkemede itiraz olunabilir. Bu hüküm, iflas yaklaşırken müflisin borçlusunun kötü niyetle müflise karşı alacak yaratarak takas hakkı elde etmesine karşı bir koruma getirir. Örneğin borçlu, şirketin aciz halde olduğunu bildiği bir dönemde, şirketin başka bir alacaklısından alacak satın alarak bunu kendi borcuyla takas etmeyi planlarsa, iflas idaresi veya alacaklılar bu takasa itiraz edebilir. İtiraz mahkemede ileri sürülür ve mahkeme kötü niyetin varlığını değerlendirir.

Takasa İtirazın Şartları

Takasa itirazın kabul edilmesi için üç unsur bulunmalıdır: alacağın iflastan önce ihdas edilmesi, ihdas eden kişinin alacaklının aciz halinde olduğunu bilmesi ve bu davranışın masanın zararına bir menfaat sağlamayı amaçlaması. Bu unsurların ispatı, itiraz eden tarafa düşer. Bilinç ve kötü niyet konusunda mahkeme, olayın koşullarına, taraflar arasındaki ilişkiye ve işlemin zamanlamasına bakar. Tasarrufun iptali davasına benzeyen bu itiraz yolu, iflas öncesi şüpheli dönemdeki işlemlerin denetimini sağlar. Tasarrufun iptali konusunda tasarrufun iptali davası yazısına bakabilirsiniz.

Takasın Uygulanması

İflasta takas, alacaklının iflas idaresine yapacağı bir beyanla gerçekleşir. Alacaklı, takas beyanını yaparken karşılıklı alacak ve borcun varlığını ve muaccel olduğunu belgelemelidir. İflasın açılmasıyla borçlar muaccel olduğundan (İİK m. 195), takas için vade şartı genellikle sorun yaratmaz. Ancak takas edilen alacak iflas masasına kaydedilirse, takas sonucunda kalan bakiye üzerinden işlem yapılır. Takas neticesinde alacaklı borçlu kalırsa bakiyeyi masaya öder; alacaklı kalırsa yalnızca bakiye için sıra cetvelinde yer alır. İflasta borçların muacceliyeti için iflasta borçlar muaccel olur mu yazısına bakabilirsiniz.

Alacaklı ve Borçlu İçin Pratik Öneriler

Müflisle karşılıklı alacak-borç ilişkisi olan kişi, iflas ilanını takip etmeli ve takas beyanını gecikmeden yapmalıdır. İflastan sonra doğan alacak veya borçların takas edilemeyeceğini bilmeli, iflas öncesi dönemde yapay alacak yaratmaktan kaçınmalıdır. Şirket ortakları sermaye borçlarını takas edemeyeceklerini bilmeli ve iflas idaresine ödemelidir. İflas idaresi ise şüpheli takasları incelemeli ve gerekirse mahkemede itiraz etmelidir.

Sık Yapılan Hatalar

• İflastan sonra devralınan alacakla takas yapmaya çalışmak,
• Hamiline yazılı senedi takasa konu etmek,
• Ortak olarak sermaye borcunu şirket alacağıyla mahsup etmek,
• İflas öncesi aciz halini bilerek alacak devralmak,
• Takas beyanını belgelendirmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir şirketin iflasına karar verilir. Şirketin ortağı, şirkete ödenmemiş sermaye borcu bulunmakta, ayrıca şirketten bir ticari alacağı da bulunmaktadır. Ortak, sermaye borcunu ticari alacağıyla takas etmek ister; ancak sermaye borçlarının takası yasak olduğundan iflas idaresi bunu kabul etmez ve ortak sermaye borcunu tam olarak masaya öder. Ticari alacağı için ise diğer alacaklılarla birlikte sıra cetvelinde yer alır.

Sonuç

İflasta alacaklı, müflise borcunu kendi alacağıyla takas edebilir; ancak iflastan sonra doğan alacak ve borçlar, hamiline yazılı senede dayalı alacaklar ve şirketlerin ödenmemiş sermaye borçları takas edilemez. İflas öncesi kötü niyetle yaratılan alacaklara karşı mahkemede itiraz mümkündür. İflasta takas konusunda icra ve iflas hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.