İş Kanunu Kimlere Uygulanmaz? Ev Hizmetleri, Sporcular, Çıraklar ve Tarım İşçileri

Türkiye’de çalışan herkesin İş Kanunu’na tabi olduğu düşünülür; oysa bazı meslek ve iş türleri kanunun dışında bırakılmıştır. Ev hizmetlerinde çalışan bir bakıcı, küçük bir çiftlikte çalışan tarım işçisi, sporcu veya çırak, İş Kanunu’nun kıdem, iş güvencesi, fazla mesai ve yıllık izin gibi haklarından doğrudan yararlanamaz. Kapsam dışı olmak, hiçbir hakka sahip olmamak demek değildir; başka mevzuat devreye girer. Bu yazıda İş Kanunu m. 4’te sayılan istisnaları, bunların gerekçelerini ve kapsam dışı çalışanların hangi haklara sahip olduğunu anlatıyoruz.

Kanunun Uygulanmadığı İşler

4857 sayılı İş Kanunu m. 4/1’e göre şu işlerde ve iş ilişkilerinde kanun hükümleri uygulanmaz: deniz ve hava taşıma işlerinde; elli ve daha az işçi çalıştırılan (elli dahil) tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde veya işletmelerinde; aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işlerinde; bir ailenin üyeleri ve üçüncü dereceye kadar (üçüncü derece dahil) hısımları arasında dışarıdan başka biri katılmayarak evlerde ve el sanatlarının yapıldığı işlerde; ev hizmetlerinde; çıraklar hakkında; sporcular hakkında; rehabilite edilenler hakkında ve 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanunu’nun 2. maddesinin tarifine uygun üç kişinin çalıştığı işyerlerinde. Bu liste, kanunun kapsamının dışında kalan iş türlerini belirler. Kapsam dışı olma, işyerinin ve işin niteliğine bağlıdır.

Deniz ve Hava Taşıma İşleri

Deniz ve hava taşıma işleri İş Kanunu kapsamı dışındadır; çünkü bu alanlar özel kanunlarla düzenlenmiştir. Gemi adamları Deniz İş Kanunu’na, havacılık sektörü çalışanlarının önemli bir kısmı ise sivil havacılık mevzuatına tabidir. Ancak kanun bu istisnanın içinde de istisnalar yapar: kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri ile havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işler İş Kanunu hükümlerine tabidir. Yani havalimanında yer hizmetleri veya limanda liman işçiliği yapan çalışanlar İş Kanunu kapsamında kalır. Bu ayrım, sektörde çalışanların hangi kanuna tabi olduğunun tespitinde önemlidir.

Tarım ve Orman İşleri

Elli ve daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerleri veya işletmeleri İş Kanunu kapsamı dışındadır. Elliden fazla işçi çalıştıran tarım işletmeleri ise İş Kanunu’na tabidir. Bu sınır, küçük aile çiftliklerini ve küçük ölçekli tarım işletmelerini kapsam dışı bırakır. Ayrıca aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işleri de kapsam dışındadır. Kanun ayrıca tarım sanatları ile tarım aletleri, makine ve parçalarının yapıldığı atölye ve fabrikalarda görülen işleri, tarım işletmelerinde yapılan yapı işlerini ve halkın faydalanmasına açık veya işyerinin eklentisi durumunda olan park ve bahçe işlerini kanun kapsamında sayar. Yani tarım işi yapılan her yer kapsam dışında değildir; işin niteliğine ve işçi sayısına bakılır. Mevsimlik tarım işçileri konusunda mevsimlik işçi hakları yazısına bakabilirsiniz.

Ev Hizmetleri

Ev hizmetlerinde çalışanlar (temizlik, yemek, bakım gibi) İş Kanunu kapsamı dışındadır. Bu istisna, ev hizmetlerinin özel nitelikli ve aile mahremiyeti içinde yürütülen bir iş olması gerekçesine dayanır. Ev hizmetlerinde çalışanlar için Türk Borçlar Kanunu’nun hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanır. Ayrıca sosyal güvenlik mevzuatı uyarınca ev hizmetlerinde çalışanların sigortalılığı da düzenlenmiştir; işveren bu çalışanları sosyal sigortaya bildirmelidir. Ev hizmetlerinde çalışan bir kişinin çalıştığı süre ve ücret uyuşmazlıklarında Borçlar Kanunu esas alınır. Ev işçisinin hakları konusunda hukuki destek almak için ayrıca sözleşmenin yazılı yapılması ve ödemelerin belgelenmesi önemlidir.

Sporcular ve Çıraklar

Sporcular hakkında İş Kanunu uygulanmaz. Profesyonel sporcuların iş ilişkileri kendi özel mevzuatı, federasyon düzenlemeleri ve sözleşmeleri çerçevesinde belirlenir. Çıraklar hakkında da İş Kanunu uygulanmaz; çıraklık ilişkisi mesleki eğitim mevzuatına tabidir. 2012 yılında 6331 sayılı Kanunla bu bentte yer alan “iş sağlığı ve güvenliği hükümleri saklı kalmak üzere” ibaresi kaldırılmış, ancak iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri artık 6331 sayılı Kanunla bütün işyerlerine uygulanmaktadır. Çıraklık ve staj ilişkileri için staj ve çıraklık sözleşmeleri yazısına bakabilirsiniz.

Aile İçi El Sanatları ve Küçük Esnaf İşyerleri

Bir ailenin üyeleri ve üçüncü dereceye kadar hısımları arasında dışarıdan başka biri katılmayarak evlerde ve el sanatlarının yapıldığı işler kapsam dışıdır. Bu, aile içinde yürütülen küçük el sanatı üretimini kapsar. Ayrıca 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanunu’nun 2. maddesindeki tarife uygun üç kişinin çalıştığı işyerleri de kapsam dışıdır. Bu düzenleme, çok küçük esnaf işyerlerini İş Kanunu’nun yükümlülüklerinden muaf tutar; ancak bu işyerlerinde çalışanlar Borçlar Kanunu ve sosyal güvenlik mevzuatının korumasından yararlanır.

Kapsam Dışı Çalışanların Hakları

Kapsam dışı çalışanlar hiçbir korumadan yoksun değildir. Türk Borçlar Kanunu’nun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri (işverenin işçiyi koruma borcu, ücret, fesih vb.) uygulanır. Sosyal güvenlik mevzuatı kapsamında sigortalılık, iş kazası ve meslek hastalığı hakları geçerlidir. İş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri ise 6331 sayılı Kanun’la kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine uygulanır. Ayrıca doğum izni gibi bazı hükümler İş Kanunu kapsamında olan veya olmayan her türlü işçi için uygulanır; örneğin m. 74 analık izni hükümleri kapsam dışı işçilere de uygulanır. Bu yaygın koruma ilkesi, İş Kanunu kapsamı dışı çalışanları da temel haklardan yararlandırır. Ayrıca asgari ücret hakkı da kapsamda olan veya olmayan her türlü işçi için geçerlidir. Analık izni için doğum izni ve analık hali yazısına bakabilirsiniz.

Kıdem Tazminatı Açısından Durum

İş Kanunu kapsamı dışında kalan çalışanların kıdem tazminatı hakkı ayrı bir konudur. Kıdem tazminatı, halen yürürlükte olan 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesinde düzenlenmiştir ve bu madde 4857 sayılı Kanun tarafından yürürlükte bırakılmıştır. Kıdem tazminatının kapsamı ve uygulanması, bazı kapsam dışı çalışanlar için de gündeme gelebilir; ancak bu konuda somut olaya göre hukuki değerlendirme yapılmalıdır. Kıdem tazminatı hesabı için kıdem tazminatı nasıl hesaplanır yazısına göz atabilirsiniz.

Kapsam Tartışmalarında Dikkat Edilecek Noktalar

Uygulamada bir çalışanın kapsam içi mi dışı mı olduğu tartışılabilir. İşyerinin niteliği, çalışan sayısı, yapılan işin türü ve işveren ile işçi arasındaki ilişki dikkate alınır. Örneğin tarım işletmesinde çalışan işçi sayısının elliyi aşıp aşmadığı, ev hizmetlerinin gerçekten ev içinde ve ev işi olarak yapılıp yapılmadığı, çıraklık ilişkisinin gerçekten mesleki eğitim niteliği taşıyıp taşımadığı gibi noktalar tespit edilmelidir. İşverenin kapsam dışılık iddiası kanunun açık şartlarına dayanmıyorsa, işçi İş Kanunu’nun tam korumasından yararlanabilir. İşçinin çalışma biçimini gösteren belgeler ve tanıklar bu tespitte önem taşır.

Sık Yapılan Hatalar

• Kapsam dışı olduğunu düşünerek sigortasız çalıştırmak,
• Tarım işletmesinde işçi sayısını yanlış hesaplamak,
• Ev hizmetinde çalışanın Borçlar Kanunu haklarını göz ardı etmek,
• Liman ve havalimanı yer hizmetlerini istisna sanmak,
• Kapsam dışı işçilerin iş sağlığı ve güvenliği haklarını unutmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir aile evinde temizlik ve çocuk bakımı için çalışan bir kişi, iş sözleşmesi sona erince fazla mesai ve iş güvencesi hakkı talep eder. İş Kanunu m. 4/e ev hizmetlerini kapsam dışı bıraktığı için İş Kanunu’nun fazla mesai ve iş güvencesi hükümleri uygulanmaz; ancak kişi Borçlar Kanunu’na göre ücret, ihbar süreleri ve işverenin koruma borcu gibi haklara ve sosyal güvenlik haklarına sahiptir.

Sonuç

İş Kanunu deniz ve hava taşıma, küçük tarım, ev hizmetleri, sporcu, çırak ve bazı küçük işyerleri gibi alanları kapsam dışında tutar; ancak bu çalışanlar Borçlar Kanunu, sosyal güvenlik ve iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının korumasında kalır. Çalışma ilişkinizin kapsamı konusunda destek için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.