Kamu Zararı Nedir? Kamu Görevlisinin Sorumluluğu ve 5018 Sayılı Kanun m. 71

Kamu kaynakları, bütçe kanunlarıyla belirlenen amaçlar doğrultusunda ve belirli usullerle harcanır. Bu kaynakların mevzuata aykırı biçimde kullanılması, kamu görevlisinin sorumluluğunu gündeme getirir. 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu, bu sorumluluğun temelini “kamu zararı” kavramıyla kurar. Sayıştay denetimi ve idari soruşturmalar sonunda kamu zararı tespit edilirse, ilgililer zararı faiziyle ödemek zorunda kalabilir. Bu yazıda kamu zararının tanımını, örneklerini, kimlerden ve nasıl tahsil edileceğini ve ilgili zamanaşımını anlatıyoruz.

Kamu Zararının Tanımı

5018 sayılı Kanun’un 71. maddesi kamu zararını şöyle tanımlar: kamu görevlilerinin kasıt, kusur veya ihmallerinden kaynaklanan mevzuata aykırı karar, işlem veya eylemleri sonucunda kamu kaynağında artışa engel veya eksilmeye neden olunmasıdır. Bu tanımın üç unsuru vardır: mevzuata aykırı bir karar, işlem veya eylem; kamu görevlisinin kasıt, kusur veya ihmali; ve bunun sonucunda kamu kaynağında bir artışın engellenmesi ya da bir eksilmenin ortaya çıkması. Bu unsurlardan biri eksikse kamu zararından söz edilemez. Örneğin mevzuata uygun bir işlem sonucunda bir idare zarar etmişse bu kamu zararı değildir; yine kamu görevlisinin kusuru bulunmayan ve mevzuata uygun işlemden doğan bir azalma da bu kapsama girmez.

Kamu Zararı Sayılan Haller

71. maddenin ikinci fıkrası, kamu zararının belirlenmesinde esas alınacak halleri sayar:

• iş, mal veya hizmet karşılığı olarak belirlenen tutardan fazla ödeme yapılması,
• mal alınmadan, iş veya hizmet yaptırılmadan ödeme yapılması,
• transfer niteliğindeki giderlerde fazla veya yersiz ödemede bulunulması,
• iş, mal veya hizmetin rayiç bedelinden daha yüksek fiyatla alınması veya yaptırılması,
• idare gelirlerinin tarh, tahakkuk veya tahsil işlemlerinin mevzuata uygun bir şekilde yapılmaması,
• mevzuatında öngörülmediği halde ödeme yapılması.

Bu sayım uygulamada Sayıştay kararlarına ve idari incelemelere temel oluşturur. Örneğin bir yapım işinde hakedişin fiilen yapılmamış işler için ödenmesi, rayiç fiyatın çok üstünde bir alım veya personele mevzuata aykırı ek ödeme yapılması, kamu zararı kapsamında değerlendirilebilir.

Harcama Yetkilisi ve Gerçekleştirme Görevlisinin Rolü

Kamu zararının kime yükletileceği, sürecin hangi aşamasında kimin hangi görevi yerine getirdiğine bağlıdır. 5018 sayılı Kanun’un 32. maddesine göre bütçelerden harcama yapılabilmesi, harcama yetkilisinin harcama talimatı vermesiyle mümkündür; harcama yetkilileri harcama talimatlarının bütçe ilke ve esaslarına, kanun ve diğer mevzuata uygun olmasından, ödeneklerin etkili, ekonomik ve verimli kullanılmasından sorumludur. 33. madde ise iş, mal veya hizmetin belirlenmiş usul ve esaslara uygun olarak alındığının veya gerçekleştirildiğinin görevlendirilmiş kişi veya komisyonlarca onaylanmasını ve gerçekleştirme belgelerinin düzenlenmesini ister; gerçekleştirme görevlileri bu Kanun çerçevesinde yapmaları gereken iş ve işlemlerden sorumludur. Yani sorumluluk, görevler arasında paylaştırılmıştır; hangi görevlinin hangi işlemde kusuru olduğu incelenerek belirlenir.

Faizle Birlikte Tahsil

71. maddeye göre kontrol, denetim, inceleme, kesin hükme bağlama veya yargılama sonucunda tespit edilen kamu zararı, zararın oluştuğu tarihten itibaren ilgili mevzuatına göre hesaplanacak faiziyle birlikte ilgililerden tahsil edilir. Kamu zararının kamu görevlisinden veya diğer gerçek ve tüzel kişilerden tahsiline ilişkin usul ve esaslar Cumhurbaşkanı tarafından çıkarılan yönetmelikle düzenlenir. Bu, kamu zararının yalnızca kamu görevlilerinden değil, kamu görevlileriyle birlikte zararın oluşmasına katkıda bulunan gerçek ve tüzel kişilerden de tahsil edilebileceğini gösterir. Örneğin müteahhit firma, fazla ödeme aldıysa bu tutar iade edilebilir. Tahsil sürecinde ilgililere savunma hakkı tanınır ve verilen karara karşı yargı yolu açıktır.

Gerçek Dışı Belge Düzenleme

71. maddenin son bölümlerinde ağır bir hükme yer verilmiştir: alınmamış para, mal ve değerleri alınmış; sağlanmamış hizmetleri sağlanmış; yapılmamış inşaat, onarım ve üretimi yapılmış veya bitmiş gibi gösteren gerçek dışı belge düzenlemek suretiyle kamu kaynağında bir artışa engel veya bir eksilmeye neden olanlar ile bu gibi kanıtlayıcı belgeleri bilerek düzenlemiş, imzalamış veya onaylamış bulunanlar hakkında Türk Ceza Kanunu veya diğer kanunların bu fiillere ilişkin hükümleri uygulanır. Ayrıca, bu fiilleri işleyenlere her türlü aylık, ödenek, zam ve tazminat dahil yapılan bir aylık net ödemelerin iki katı tutarına kadar para cezası verilir. Bu nedenle sahte belge, yalnızca idari sorumluluk değil, ceza sorumluluğu da doğurabilir.

Para Cezalarının Uygulanması

73. maddeye göre 5018 sayılı Kanun’da belirtilen para cezaları, ilgili kamu idaresinin üst yöneticisi tarafından verilir. Para cezaları, karar verilmesini izleyen ay başından başlamak üzere ve herhangi bir hüküm almaya gerek kalmaksızın ilgililerine yapılan her türlü aylık, ödenek, zam ve tazminat dahil bir aylık net ödemelerin dörtte biri oranında kesilerek tahsil olunur. Bu sistem para cezasının maaştan kesinti yoluyla ödenmesini öngörür. Ödenek üstü harcama gibi diğer yaptırımlar için ödenek üstü harcama, yetkisiz tahsil ve para cezaları yazısına bakabilirsiniz.

Zamanaşımı

74. madde, kamu zararının meydana geldiği ve kanunda belirtilen para cezalarının verilmesini gerektiren fiilin işlendiği yılı izleyen malî yılın başından başlamak üzere, zamanaşımını kesen ve durduran genel hükümler saklı kalmak kaydıyla onuncu yılın sonuna kadar tespit ve tahsil edilemeyen kamu zararlarının ve para cezalarının zamanaşımına uğrayacağını belirtir. Bu on yıllık süre uzun olduğundan, geçmiş yıllara ait işlemler de denetim ve tahsile konu olabilir. Sürenin hesabında olayın gerçekleştiği yılı izleyen malî yılbaşı esas alınır; örneğin 2020 yılında oluşan bir zarar için süre 1 Ocak 2021’den başlar.

Kamu Görevlisi İçin Korunma Yolları

Kamu görevlileri harcama süreçlerinde şu önlemleri alarak riskleri azaltabilir: harcama talimatlarında gerekçe ve mevzuat dayanağını yazmak; gerçekleştirme belgelerinin eksiksiz düzenlenmesini sağlamak; rayiç bedel araştırmasını belgelemek; şüpheli ödemelerde yazılı çekince koymak; iç kontrol ve iç denetim raporlarına dikkat etmek. Kamu zararı iddiası ile karşılaşıldığında savunma hakkını süresinde kullanmak ve kusur, mevzuata aykırılık ve zarar unsurlarını ayrı ayrı tartışmak önemlidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Her mali kayıp veya zarar tespitini otomatik olarak kamu zararı saymak,
• Kusur unsurunu göz ardı etmek,
• Savunma süresini kaçırmak,
• Belgelendirme yapmadan ödeme onayı vermek,
• Zamanaşımı süresini yanlış hesaplamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir idarede bir iş için piyasa rayicinin çok üzerinde fiyatla mal alınır ve rayiç araştırması yapılmadan ödeme onaylanır. Sonraki denetimde fark tespit edilir ve fazla ödenen tutar kamu zararı olarak belirlenir. İlgili harcama yetkilisi ve gerçekleştirme görevlisinden, zararın oluştuğu tarihten itibaren hesaplanacak faiziyle birlikte tahsil edilmek üzere işlem başlatılır. Görevliler, savunmalarında rayiç araştırmasını yaptıklarını belgelerle gösterirse sorumluluk kapsamı değişebilir.

Sonuç

Kamu zararı, kusurlu ve mevzuata aykırı işlemlerle kamu kaynağında oluşan artışa engel veya eksilme halidir. Belirlenen zarar faiziyle tahsil edilir, on yıllık zamanaşımına tabidir ve gerçek dışı belge halinde ceza sorumluluğu da doğabilir. Kamu zararı iddiasıyla karşılaşan görevliler ve firmalar için idare hukuku çerçevesinde hukuki destek almak mümkündür. Ayrıntılı bilgi için iletişim sayfamızdan telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.