İdare Kamulaştırmadan Vazgeçebilir mi? Vazgeçme, İade Duyurusu ve Üç Aylık Süre (2942 m. 21-22)

Kamulaştırma kararı, çoğu zaman kesin ve dönülmez bir işlem gibi algılanır. Oysa idarenin projesi değişebilir, bütçe yetersiz kalabilir veya taşınmaza artık ihtiyaç duyulmayabilir. Bu durumlarda idarenin kamulaştırmadan vazgeçmesi ve taşınmazın iadesi gündeme gelir. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 21. ve 22. maddeleri, hem vazgeçme yetkisini hem de ihtiyaç kalmayan taşınmazın iade sürecini düzenler. Bu yazıda bu iki mekanizmanın nasıl işlediğini ve mal sahibinin hangi haklara sahip olduğunu anlatıyoruz.

Tek Taraflı Vazgeçme (m. 21)

Kanun m. 21’e göre idare, kamulaştırmanın her safhasında, kamulaştırma kararı veren ve onaylayan yetkili merciin kararıyla kamulaştırmadan tek taraflı olarak kısmen veya tamamen vazgeçebilir. Bu düzenleme idareye geniş bir yetki verir, ancak yetkinin bir usulü vardır: Vazgeçme kararı, kamu yararı kararını veren ve onaylayan mercii tarafından alınmalıdır. Yetkisiz veya usulsüz bir vazgeçme işlemi, mal sahibi açısından belirsizlik yaratabilir.

Maddenin devamında önemli bir güvence yer alır: Dava sırasında vazgeçme halinde dava giderleri ile harç, harcanan emek ve işin önemi gözetilerek mahkemece maktuen takdir olunacak avukatlık ücreti idareye yükletilir. Böylece idare, davayı başlatıp sonradan vazgeçerek mal sahibini yargılama masrafıyla yalnız bırakamaz.

Vazgeçmenin Sonuçları

Vazgeçme halinde kamulaştırma işlemi ortadan kalkar; mal sahibinin taşınmaz üzerindeki tasarruf yetkisi eski haline döner. Tapu kaydına konulmuş kamulaştırma şerhi kaldırılır. Kamulaştırma sürecinde taşınmaz üzerinde yapılan hasar veya değer kaybı varsa, m. 24’e göre kamulaştırılmasından vazgeçilen veya geri alınan taşınmaz üzerindeki bina, sabit tesisler ve ekili dikili şeyler yıkılmış, sökülmüş veya harap olmuşsa, mal sahibi veya mirasçısı kamulaştırma tarihindeki değere göre farkın ödeyeceği kamulaştırma bedelinden düşülmesini isteyebilir. m. 24 ayrıca bu maddeyle 21, 22 ve 23. maddelerin uygulamasından doğacak anlaşmazlıkların adli yargıda çözümleneceğini belirtir.

İhtiyaç Kalmayan Taşınmazın İadesi (m. 22)

Kamulaştırma kesinleştikten sonra taşınmaz malların kamulaştırma amacına veya kamu yararına yönelik herhangi bir ihtiyaca tahsisi lüzumu kalmaması halinde, bu durum idarece mal sahibi veya mirasçılarına 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre duyurulur. Bu duyuru üzerine mal sahibi veya mirasçıları, kamulaştırma bedelini aldıkları günden itibaren işleyecek kanuni faiziyle birlikte üç ay içinde ödeyerek taşınmaz malı geri alabilir. İade işleminin kamulaştırmanın kesinleşmesinden sonra bir yıl içinde gerçekleşmesi halinde kamulaştırma bedelinin faizi alınmaz.

Kanun, bu hükmü uygulanabilir kılmak için iki ek kural koyar: Taşınmazı geri almayı kabul etmeyen mal sahibi veya mirasçılarının 23. maddeye göre geri alma hakları da düşer ve bu madde hükümleri, kamulaştırmanın kesinleşmesi tarihinden itibaren beş yıl geçmiş olması halinde uygulanmaz.

Üç Aylık Sürenin Önemi

Üç aylık süre, duyurunun tebliğinden itibaren işleyen kesin bir süredir. Bu sürede bedel faiziyle birlikte ödenmezse geri alma hakkı sona erer. Mal sahibi bu nedenle iade duyurusunu aldığında hemen ödenecek tutarı hesaplamalı, kamulaştırma bedelini aldığı günü tespit etmeli ve kanuni faizi hesaplatmalıdır. Kanuni faiz oranı hesabında hangi dönemlerde hangi oranın uygulanacağı önemli olduğundan, hesaplamayı idareyle yazılı olarak netleştirmek yararlıdır.

Başka İdareye Devir İhtimali

m. 22’nin son fıkrasına göre kamulaştırılan taşınmaz mala kamulaştırmayı yapan idare dışında başka bir idare, kamulaştırma yoluyla gerçekleştirebileceği bir kamu hizmeti amacıyla istekliyse, iade hükmü uygulanmaz; bunun yerine 30. madde veya 1050 sayılı Muhasebei Umumiye Kanunu’nun 23. maddesine göre işlem yapılır. Yani ihtiyaç kalmayan taşınmaz, başka bir kamu idaresine devredilebilir ve bu durumda mal sahibinin iade hakkı doğmaz. Bu istisna, kamu kaynaklarının verimli kullanılması ilkesinden kaynaklanır.

Geri Alma Hakkı ile Farkı

m. 22 ile m. 23 sıkça karıştırılır. m. 22, idarenin taşınmaza artık ihtiyacı kalmadığını mal sahibine duyurmasına dayanan bir iade sürecidir. m. 23 ise kamulaştırma bedelinin kesinleşmesinden itibaren beş yıl içinde, kamulaştırma amacına uygun hiçbir işlem veya tesisat yapılmaması veya kamu yararına yönelik bir ihtiyaca tahsis edilmemesi halinde mal sahibinin kendiliğinden başvurabileceği geri alma hakkını düzenler; bu hak doğduktan itibaren bir yıl içinde kullanılmazsa düşer. Bu ikinci mekanizmanın ayrıntıları için kamulaştırılan taşınmazın geri alınması: beş yıl ve bir yıl süresi yazısına bakabilirsiniz.

Yargı Yolu ve Görevli Mahkeme

m. 24 gereği, vazgeçme, iade ve geri alma hükümlerinin uygulanmasından doğan anlaşmazlıklar adli yargıda çözümlenir. 2942 sayılı Kanun m. 37 ise bu Kanundan doğan ve adli yargıda çözümlenmesi gereken anlaşmazlıkların, taşınmaz malın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemelerinde basit yargılama usulü ile görüleceğini belirtir. Buna karşılık kamulaştırma kararının veya vazgeçme işleminin yetki, şekil ve sebep gibi yönlerden hukuka aykırılığı iddiası idari yargının konusudur. Uyuşmazlığın hangi yargı koluna ait olduğunu doğru belirlemek, davanın esasa girilmeden reddedilmesini önler.

Tapu Kayıtları ve Mali Yükümlülükler

İade sırasında tapu işlemlerinin kim tarafından yapılacağı ve harç yükümlülükleri de gündeme gelir. Kamulaştırma Kanunu m. 29, bu Kanunun gerektirdiği diğer giderler ile tapu harçlarının idarece ödeneceğini düzenler. İade işlemlerinde ise malik ile idare arasında hangi masrafın kime ait olduğu ayrıca anlaşma konusu yapılabilir; bu nedenle iade başvurusunda tapu harç ve masraf konusunun yazılı netleştirilmesi yararlıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• İade duyurusunu alıp üç aylık süreyi kaçırmak,
• Kamulaştırma bedelini aldığı tarihi belgelendirememek,
• Kanuni faizi eksik hesaplayıp ödemeyi eksik yapmak,
• Vazgeçme ile geri alma haklarını karıştırmak,
• Dava sırasında vazgeçme halinde yargılama giderlerini talep etmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir belediye, bir parseli park alanı için kamulaştırır ve bedel kesinleşir. İki yıl sonra proje iptal edilir ve taşınmaza ihtiyaç kalmaz. Belediye, malikin mirasçılarına 7201 sayılı Kanun’a göre duyuru yapar. Mirasçılar, duyurudan itibaren üç ay içinde aldıkları bedeli kanuni faiziyle birlikte öderler ve taşınmazı geri alırlar. Süre kaçırılsaydı iade hakkı düşecekti.

Sonuç

İdarenin kamulaştırmadan vazgeçmesi veya taşınmaza ihtiyaç kalmaması halinde mal sahibi, kanunun tanıdığı hakları süresinde kullanmalıdır. Üç aylık iade süresi ve beş yıllık üst sınır, hak kaybının en sık yaşandığı noktalardır. Böyle bir duyuru aldıysanız veya idarenin vazgeçme işlemiyle karşı karşıyaysanız, idare hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.