Saklı Pay Hesabında Neler Düşülür? Borçlar, Cenaze Gideri ve Üç Aylık Geçim

Saklı pay hesabı yapılırken çoğu kişi, terekenin ölüm anındaki brüt değerini esas alır. Oysa kanun, hesabın nasıl yapılacağını ayrıntılı biçimde belirler: bazı kalemler terekeden düşülür, bazı kazandırmalar ise terekeye eklenir. Bu yazıda tasarruf edilebilir kısmın hesabında hangi kalemlerin dikkate alındığını adım adım anlatıyoruz.

Hesabın Zamanı: Ölüm Günü

TMK m. 507/1’e göre tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır. Bu, terekenin değerinin ölüm tarihindeki piyasa değeriyle belirlendiği anlamına gelir. Örneğin taşınmazın değeri ölümden sonra artmış veya azalmış olsa bile hesap, ölüm günündeki değere göre yapılır. Bu kural, hesabın belirli bir ana sabitlenmesini sağlar; aksi halde mirasçıların paylaşma sürecinde değer değişikliklerinden yararlanma veya zarar görme imkanı doğardı.

Terekeden Düşülen Kalemler

TMK m. 507/2 uyarınca tasarruf edilebilir kısım hesaplanırken mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri, mirasbırakan ile birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir. Bu düzenleme, mirasçıların ve vasiyet alacaklılarının hesaplarını net tereke üzerinden yapmasını sağlar. Böylece brüt değeri yüksek ama borcu da yüksek bir terekede saklı pay hesabı gerçek durumu yansıtır.

Mirasbırakanın Borçları

Mirasbırakanın kredi, kredi kartı, vergi, kira, aidat, tıbbi masraf ve benzeri borçları terekeden düşülür. Vadesi henüz gelmemiş borçlar da, ölüm anında var olduğu ölçüde dikkate alınır. Şüpheli veya tartışmalı borçlar için mahkeme veya bilirkişi değerlendirmesi gerekebilir. Borçlar malvarlığını aşıyorsa tereke borca batıktır ve saklı pay hesabı anlamsız hale gelir; bu durumda mirasçılar mirası reddedebilir. Reddin usulü için mirasın reddi nasıl yapılır yazısına bakabilirsiniz.

Cenaze, Mühür ve Yazım Giderleri

Cenaze giderleri; defin, mezar yeri, taşıma ve benzeri makul masrafları kapsar. Lüks ve gösterişli harcamalar yerine, mirasbırakanın sosyal durumuna uygun giderler kabul edilir. Terekenin mühürlenmesi ve yazımı, koruma önlemi olarak sulh hakimince yapıldığında ortaya çıkan giderlerdir. Bu giderler de terekeden düşülür. Koruma önlemleri hakkında mirasta koruma önlemleri ve mühürleme yazısı yararlıdır.

Üç Aylık Geçim Gideri

Mirasbırakanın ölümünde onunla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimseler, ölüm tarihinden başlayarak üç aylık bakım ve geçim giderlerinin terekeden sağlanmasını isteyebilir (TMK m. 645). Bu, örneğin mirasbırakanın bakımına muhtaç yaşlı ebeveyni, engelli akrabası veya birlikte yaşadığı kişi için geçerlidir. Saklı pay hesabında bu giderler de terekeden düşülür. Böylece mirasbırakanın ölümüyle geçim kaynağını yitiren bakılan kişiler kısa süreliğine de olsa korunur.

Sağlararası Kazandırmaların Eklenmesi

Mirasbırakanın sağlığında yaptığı karşılıksız kazandırmalar, tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir (TMK m. 508). Yani bir çocuğa yapılan büyük bir bağış, hesap sırasında terekeye dahil edilir ve saklı payın ihlal edilip edilmediği bu bileşik değere göre belirlenir. Hangi kazandırmaların tenkise tabi olduğu TMK m. 565’te sayılmıştır: örneğin mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, altsoya geri verilmemek kaydıyla yapılan malvarlığı devirleri, alışılmışın dışındaki çeyiz, serbestçe dönme hakkı saklı tutarak yapılan bağışlamalar ve saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacı taşıyan kazandırmalar. Sağlararası bağışların tenkisi için sağlararası bağışların tenkisi yazısı okunabilir.

Hayat Sigortası

Mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine yaptığı hayat sigortasının, ölüm zamanındaki satın alma değeri de terekeye eklenir (TMK m. 509). Bu, sigortayla yapılan dolaylı kazandırmaların saklı pay kurallarını delmesini önler. Ayrıntı için hayat sigortası bedelinin mirasa etkisi yazısına bakabilirsiniz.

Hesap Basamakları

Hesap şu sırayla yürür: önce ölüm günündeki tereke değerleri bulunur; sonra borçlar, cenaze ve yazım giderleri, üç aylık geçim giderleri düşülür; ardından tenkise tabi sağlararası kazandırmalar ve hayat sigortası satın alma değeri eklenir; elde edilen tutar üzerinden yasal paylar ve saklı paylar bulunur; son olarak saklı paylar toplamı çıkarıldığında kalan tasarruf edilebilir kısım çıkar. Bu düzen, mirasçıların ve vasiyet alacaklılarının haklarını dengeli biçimde korur.

Sık Yapılan Hatalar

• Borçları ve cenaze giderlerini hesaba katmamak,
• Sağlararası bağışları terekeye eklemeyi unutmak,
• Hayat sigortasını hesap dışı bırakmak,
• Ölümden sonraki değer artışını hesaba katmak,
• Üç aylık geçim giderini atlamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Ölüm anında terekede 3.000.000 birimlik mal, 600.000 birim borç ve 100.000 birim cenaze gideri bulunmaktadır. Mirasbırakan sağlığında bir çocuğuna 400.000 birim bağış yapmıştır ve bu bağış tenkise tabidir. Net tereke 3.000.000 - 700.000 + 400.000 = 2.700.000 birim olarak hesaplanır. Saklı pay ve tasarruf edilebilir kısım bu tutar üzerinden belirlenir.

Bilirkişi İncelemesi ve Değerleme

Saklı pay hesabında en çok tartışılan konu, terekedeki malların ölüm günündeki değerinin nasıl belirleneceğidir. Taşınmazlar için tapu kayıtları ve piyasa değeri, araçlar için rayiç bedel, şirket payları için mali tablolar ve bilirkişi raporları kullanılır. Mahkeme, uyuşmazlık halinde bilirkişi görevlendirerek ölüm günü değerini tespit eder. Bilirkişi raporunda kullanılan yöntemlere itiraz edilebilir ve ek rapor istenebilir. Bu nedenle mirasçıların, değerlemede kullanılacak belgeleri, örneğin ekspertiz raporlarını, tapu kayıtlarını ve şirket bilançolarını hazır tutması yararlı olur.

Kimlerin Hesap Yapma Hakkı Vardır?

Saklı pay hesabını isteyenler, saklı payı zedelendiğini düşünen mirasçılar ve vasiyet alacaklılarıdır. Mirasçılar arasında bilgi paylaşımı zorunluluğu da vardır; tereke mallarına zilyet olan veya mirasbırakana borçlu olan mirasçılar, paylaşma sırasında eksiksiz bilgi vermekle yükümlüdür (TMK m. 646/3). Bu yükümlülük saklı pay hesabının doğruluğunu sağlamak bakımından da önem taşır. Bilgi vermekten kaçınan mirasçıya karşı mahkeme yoluyla bilgi ve belge talep edilebilir.

Sonuç

Saklı pay hesabı, brüt tereke üzerinden değil, borçların ve giderlerin düşüldüğü ve tenkise tabi kazandırmaların eklendiği net değer üzerinden yapılır. Doğru hesap için belgeleri eksiksiz toplamak önemlidir. Hesap ve tenkis süreci için miras hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden bize ulaşabilirsiniz.