Serbest Tasarruf Oranı Nasıl Hesaplanır? Saklı Pay Oranları ve Örnek Hesaplamalar

Vasiyetname yapmak isteyen biri için ilk soru genellikle şudur: “Malımın ne kadarını dilediğim kişiye bırakabilirim?” Cevap, kişinin mirasçılarının kimler olduğuna göre değişir. Türk hukuku, yakın aile bireylerinin mirastan tamamen yoksun bırakılmasını engellemek için “saklı pay” kurumunu öngörür; bunun dışında kalan kısım ise mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısımdır. Bu yazıda serbest tasarruf oranının nasıl hesaplandığını, saklı pay oranlarını, hesaba katılacak kalemleri ve örnek hesapları anlatıyoruz.

Serbest Tasarruf ve Saklı Pay İlişkisi

Türk Medeni Kanunu m. 505’e göre mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir. Yani saklı pay sahipleri (altsoy, ana baba ve sağ kalan eş) varsa, mirasbırakan malvarlığının belirli bir bölümünü onlara bırakmak zorundadır; kalan bölümü ise vasiyet, miras sözleşmesi veya sağlararası bağışlarla dilediği gibi kullanabilir. Bu bölüme “tasarruf edilebilir kısım” veya “serbest kısım” denir. Saklı pay kavramının genel çerçevesi için saklı pay ve saklı pay sahipleri yazısına bakabilirsiniz.

Saklı Pay Oranları

TMK m. 506’ya göre saklı pay oranları şunlardır:

1. Altsoy: Yasal miras payının yarısı.
2. Ana ve baba: Her biri için yasal miras payının dörtte biri.
3. Sağ kalan eş: Altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması halinde yasal miras payının tamamı; diğer hallerde yasal miras payının dörtte üçü.

Kardeşlerin saklı payı, 2007 tarihli değişiklikle kaldırılmıştır. Bu nedenle yalnızca kardeşleri bulunan mirasbırakan, malvarlığının tamamı üzerinde serbestçe tasarruf edebilir. Yasal miras payları ise zümre sistemine göre belirlenir; yasal miras payı oranları için yasal mirasçılar ve zümre sistemi yazısına bakabilirsiniz.

Hesaplama Adımları

Serbest tasarruf oranının hesabı şu adımlarla yapılır:

1. Terekenin belirlenmesi: Mirasbırakanın ölüm günündeki mal varlığı belirlenir.
2. İndirimler: Mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakan ile birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir (m. 507).
3. Sağlararası kazandırmaların eklenmesi: Mirasbırakanın sağlararası karşılıksız kazandırmaları, tenkise tabi oldukları ölçüde tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir (m. 508).
4. Yasal payların ve saklı payların bulunması: Mirasçılara göre yasal paylar, ardından saklı paylar hesaplanır.
5. Serbest kısmın bulunması: Toplam mirastan saklı paylar çıkarılır; kalan miktar serbest kısımdır.

Bu hesap, ölüm günündeki değerler üzerinden yapılır; değerleme bilirkişi aracılığıyla belirlenebilir. Sağlararası kazandırmaların değeri ise kazandırma tarihindeki değer esas alınarak ölüm tarihine göre hesaplanabilir.

Örnek Hesap 1: Yalnızca Çocuklar

Bir kişi öldüğünde geride sadece iki çocuk bırakmıştır; net terekesi 1.000.000 birimdir. Mirasçılar altsoy olduğu için yasal miras payı çocuklar arasında eşit paylaşılır: her çocuğa 500.000 birim. Altsoyun saklı payı yasal miras payının yarısıdır; yani her çocuğun saklı payı 250.000 birimdir. İki çocuğun saklı payı toplamı 500.000 birimdir. Dolayısıyla mirasbırakan malvarlığının 500.000 birimlik kısmını serbestçe vasiyet edebilirdi. Bu, yaklaşık yarı yarıya bir serbest tasarruf oranı anlamına gelir.

Örnek Hesap 2: Eş ve Çocuklar

Bir kişinin mirasçıları eşi ve iki çocuğudur; net terekesi 1.200.000 birimdir. Altsoyla birlikte mirasçı olan eşin yasal miras payı dörtte birdir (300.000), altsoyun payı ise dörtte üçtür (900.000; iki çocuk için 450.000’er). Eşin saklı payı, altsoyla birlikte mirasçı olduğu için yasal miras payının tamamıdır: 300.000. Çocukların saklı payı yasal paylarının yarısıdır: her biri 225.000, toplam 450.000. Toplam saklı pay 300.000 + 450.000 = 750.000 birimdir. Serbest kısım ise 1.200.000 − 750.000 = 450.000 birimdir. Bu hesap, eşin bulunduğu durumlarda serbest kısmın nasıl azaldığını gösterir. Tüm örnekler kurgusal ve yalnızca hesap mantığını açıklamak içindir.

Örnek Hesap 3: Yalnızca Ana Baba veya Eş

Bir kişinin altsoyu yoktur; mirasçıları ana babası ve eşidir. Bu durumda eşin yasal payı ana baba zümresiyle birlikte yarıdır; eşin saklı payı ise yasal payının tamamı olan yarıdır. Ana baba zümresine kalan yarım paydan her birinin yasal payı dörtte birdir ve saklı payları bunların dörtte biri kadardır. Hesap sonucunda serbest kısım, eşin saklı payı çıkarıldıktan ve ana babanın küçük saklı payları düşüldükten sonra kalan orandır. Bu hesaplar, mirasçıların kimler olduğuna göre farklı sonuçlar verdiğinden, her dosyada ayrı yapılmalıdır.

Sağlararası Kazandırmaların Etkisi

Mirasbırakan hayattayken bir kişiye önemli bağışlar yapmışsa, bu bağışlar saklı payı ihlal ediyorsa tenkise tabidir ve tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir. Yani sağlığında evini bir çocuğuna bağışlayan kişi, ölümünde diğer çocukların saklı paylarını ihlal etmişse, bağışın bir kısmı tenkis edilebilir. Bu nedenle serbest kısım hesabı yapılırken yalnızca ölüm günündeki tereke değil, hayattayken yapılan bağışlar da göz önünde bulundurulur. Ayrıntı için sağlararası bağışların tenkisi ve tenkis davası nedir nasıl açılır yazılarına bakabilirsiniz.

Saklı Payı Aşan Vasiyet

Mirasbırakan, saklı payları aşan bir vasiyet yaparsa vasiyet geçersiz olmaz; ancak saklı pay sahipleri tenkis davası açarak vasiyetin saklı payı aşan kısmının indirilmesini isteyebilir. Tenkis davasının süresi, saklı payların zedelendiğini öğrenme tarihinden başlayarak bir yıl ve vasiyetnamelerde açılma tarihinden başlayarak on yıldır (m. 571). Saklı payı ihlal edilen mirasçı, bu süreleri kaçırmadan dava açmalıdır. Tenkis davasında sıra ve zamanaşımı için tenkis davasında sıra hangi tasarruf önce tenkis edilir ve tenkis davasında süre ve zamanaşımı yazılarına bakabilirsiniz.

Vasiyet Yapmadan Önce Yapılacaklar

Vasiyet yapmak isteyen kişi, önce mirasçılarını belirlemeli ve saklı pay oranlarını hesaplamalıdır. Malvarlığının değerini güncel piyasa değerleriyle tahmin etmek ve sağlararası bağışları göz önünde bulundurmak gerekir. Bu hesap sonucunda serbest kısımdan ne kadarının vasiyet edilebileceği belirlenir. Vasiyetnamenin resmi vasiyetname, el yazılı vasiyetname veya sözlü vasiyetname şekillerinden biriyle yapılması gerekir; ayrıntı için resmi vasiyetname nasıl düzenlenir ve el yazılı vasiyetname şartları yazılarına bakabilirsiniz. Vasiyetin saklı pay sınırlarını aşmaması, ileride tenkis davası riskini azaltır.

Sık Yapılan Hatalar

• Saklı pay oranlarını yasal pay ile karıştırmak,
• Sağlararası bağışları hesaba katmamak,
• Terekeden borç ve giderleri düşmeden hesap yapmak,
• Kardeşlerin de saklı payı olduğunu sanmak,
• Vasiyetin saklı payı aşmasına aldırmayıp tenkis riskini düşünmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. İki çocuğu bulunan bir kişi, malvarlığının tamamını bir vakfa vasiyet eder. Çocukların saklı payları toplamı terekenin yarısıdır. Kişi öldüğünde çocuklar, saklı paylarının ihlal edildiğini öğrenerek bir yıl içinde tenkis davası açar ve vasiyetin çocukların saklı payını aşan kısmının indirilmesini ister. Mahkeme, saklı payları koruyarak vasiyeti yalnızca serbest kısım ölçüsünde geçerli sayar.

Sonuç

Serbest tasarruf oranı, mirasçıların kimliğine göre değişir; altsoy, ana baba ve eşin saklı payları korunur, kardeşlerin saklı payı yoktur. Hesap, terekeden borç ve giderler düşülerek ve sağlararası kazandırmalar eklenerek yapılır. Vasiyet yapmadan önce veya mirasta saklı payınızı hesaplarken miras hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla ulaşabilirsiniz.