Satın Aldığınız Malı Ne Zaman Kontrol Etmeli, Ayıbı Ne Zaman Bildirmelisiniz? TBK 223 Rehberi

Yeni aldığınız cihazın ilk açılışta çalışmadığını, mobilyanın teslimden birkaç gün sonra çatladığını ya da satın aldığınız aracın gizli bir hasarı olduğunu fark ettiğinizde hangi adımı ne zaman atmanız gerektiği hak kaybı yaşayıp yaşamayacağınızı belirler. Türk Borçlar Kanunu’nun 223. maddesi, alıcının iki yükümlülüğünü düzenler: malı gözden geçirmek ve ayıp varsa bunu satıcıya bildirmek. Bu yazıda yükümlülüğün kapsamını, süreyi, gizli ayıp halini ve doğru bildirim yöntemini anlatıyoruz.

Kanunun Öngördüğü İki Yükümlülük

TBK m. 223/1’e göre alıcı, devraldığı satılanın durumunu işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz gözden geçirmek ve satılanda satıcının sorumluluğunu gerektiren bir ayıp görürse bunu uygun bir süre içinde ona bildirmek zorundadır. Kanun burada iki ayrı adımı bir araya getirir. Birincisi, malın teslim alındıktan sonra makul ve zamanında kontrol edilmesidir. İkincisi, kontrol sırasında ya da sonrasında bir ayıp görülürse bunun satıcıya haber verilmesidir. Bu iki adım birbirini tamamlar; malı hiç kontrol etmemek de, kontrol edip ayıbı bildirmemek de aynı sonuca yol açabilir.

Gözden Geçirme Ne Zaman ve Nasıl Yapılır?

“İşlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz” ifadesi, kontrolün teslim anına yakın bir zamanda yapılmasını gerektirir. Elektronik bir cihaz teslim alındığında ambalaj açılıp çalıştırılmalı, giysi ise beden, dikiş ve renk açısından incelenmelidir. Kontrolün kapsamı malın niteliğine göre değişir. Montaj gerektiren bir ürün, montaj yapıldıktan sonra denenebilir. Alıcıdan beklenen, olağan dikkat ve özenle bir gözden geçirme yapmasıdır; uzmanlık gerektiren teknik testler beklenmez. Kargo ile gelen mallarda teslim sırasında paketin dış durumunu görmek ve hasar varsa tutanak tutturmak da önemli bir ön adımdır.

Bildirim İçin “Uygun Süre”

Kanun bildirim süresi için sabit bir gün sayısı vermez, “uygun bir süre” der. Bu süre ayıbın fark edildiği andan itibaren ve malın türüne göre değerlendirilir. Çabuk bozulan gıda maddelerinde ya da mevsimlik ürünlerde çok kısa bir süre, dayanıklı bir tüketim malında daha uzun bir süre makul sayılabilir. Uyuşmazlık halinde hâkim, olayın koşullarına, malın niteliğine ve tarafların durumuna bakarak sürenin uygun olup olmadığını belirler. Bu belirsizlik nedeniyle bildirimi ertelemek yerine ayıp fark edilir edilmez yapmak akıllıca olur.

İhmalin Sonucu: Malın Kabul Edilmiş Sayılması

TBK m. 223/2’ye göre alıcı gözden geçirmeyi ve bildirimde bulunmayı ihmal ederse satılanı kabul etmiş sayılır. Bu, alıcının ayıptan doğan seçimlik haklarını (sözleşmeden dönme, indirim, bedelsiz onarım, ayıpsız benzeriyle değiştirme) kullanma imkânını ortadan kaldırabilir. Bu nedenle satıcıya karşı haklarını kaybetmek istemeyen alıcı, ayıbı bilip de sessiz kalmamalıdır. Ancak bu sonuç, satıcının ağır kusurlu olduğu hallerde geçerli değildir; ağır kusurlu satıcı, ayıbın süresinde bildirilmediğini ileri sürerek sorumluluktan kurtulamaz (TBK m. 225).

Gizli Ayıplar

Olağan bir gözden geçirmeyle ortaya çıkarılamayacak ayıp bulunması halinde yukarıdaki kabul karinesi uygulanmaz. Örneğin motor blokundaki içeriden bir çatlak, dış görünüşte fark edilmeyen bir tesisat kusuru ya da ancak belirli bir süre kullanımdan sonra ortaya çıkan yazılım hatası gizli ayıp sayılabilir. Böyle bir ayıp sonradan anlaşılırsa alıcı bunu hemen satıcıya bildirmelidir. Bildirilmezse mal bu ayıpla birlikte kabul edilmiş sayılır. Buradaki “hemen” ifadesi, fark edilir edilmez ve gecikmeksizin anlamına gelir. Gizli ayıbın varlığını ve olağan muayenede fark edilemeyeceğini ispat yükü ise genellikle alıcıya düşer; bu nedenle bilirkişi görüşü veya servis raporu almak önemlidir.

Bildirimin Şekli ve İspatı

Kanun bildirim için özel bir şekil aramaz. Buna rağmen bildirimin yapıldığını ispat yükü, bu bildirime dayanan alıcıdadır. En sağlam yöntemler şunlardır:

• Noter aracılığıyla ihtarname göndermek,
• İadeli taahhütlü mektup veya kayıtlı elektronik posta kullanmak,
• Satıcının resmi e-posta adresine ayıbı fotoğrafla birlikte yazmak,
• Müşteri hizmetleri kayıt numarasını ve görüşme tarihini saklamak,
• Servis kaydı veya teknik rapor almak.

Bildirimde malın tanımı, fatura tarihi, ayıbın ne olduğu ve hangi hakkın kullanılmak istendiği açıkça yazılmalıdır. Sözlü bildirimlerde tanık göstermek veya ses kaydı gibi deliller kullanılabilir; ancak bunların hukuka uygun elde edilmiş olması gerekir.

Tüketici İşlemlerinde Uygulama

Tüketici işlemlerinde 6502 sayılı Kanun, ayıplı maldan doğan seçimlik hakları düzenler ve tüketici lehine ispat kolaylıkları sağlar. Teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde mevcut olduğu karinesi bunlardan biridir. Buna rağmen ayıbın fark edildiği anda satıcıya yazılı olarak bildirilmesi, hem haklı beklentiyi belgeler hem de sonradan çıkabilecek “geç bildirim” itirazını önler. Tüketicinin seçimlik hakları ve ispat kuralları için ayıplı mal ve tüketicinin seçimlik hakları yazısını da inceleyebilirsiniz.

Ticari Satışlarda Sıkı Uygulama

Tacirler arasındaki ticari satışlarda muayene ve ihbar yükümlülüğü daha sıkı uygulanır ve süreler daha kısadır. Taraflardan biri tüketici değilse, ayıp ihbarının süresinde ve usulüne uygun yapılmaması çok daha ağır sonuçlar doğurabilir. Bu konuda ticari satım sözleşmesinde ayıplı mal yazısına bakabilirsiniz.

Bildirimden Sonra Hangi Haklar Kullanılır?

Ayıp süresinde bildirildiğinde alıcı, TBK m. 227 uyarınca dört seçimlik haktan birini kullanabilir: satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme, satılanı alıkoyup ayıp oranında indirim isteme, aşırı masraf gerektirmiyorsa masrafları satıcıya ait olmak üzere bedelsiz onarım isteme veya imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirme. Bu haklar hakkında ayrıntı için ayıplı maldan dönen alıcının iade ve talep hakları yazısına bakılabilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Malı teslim aldıktan sonra uzun süre kontrol etmemek,
• Ayıbı fark ettiği halde “sonra bakarım” diyerek bildirimi ertelemek,
• Yalnızca telefonla şikâyet edip kayıt oluşturmamak,
• Faturayı, ambalajı ve ayıp fotoğraflarını saklamamak,
• Bildirimde hangi hakkı istediğini belirtmemek,
• Ayıplı malı onarım için servise verip bildirimi unutmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir alıcı, internetten aldığı mutfak robotunu teslim aldığı gün kutusundan çıkarıp çalıştırmaz. On gün sonra ilk kullanımda motorun aşırı ısındığını ve durduğunu fark eder. Ürün gözle görülür bir hasar taşımıyordu; sorun kullanıma bağlı olarak ortaya çıkmıştır. Alıcı, durumu aynı gün fotoğraf ve video ile birlikte satıcıya e-posta yoluyla bildirir ve bedel iadesi talep eder. Bildirim gecikmeksizin ve yazılı yapıldığı için alıcı, hem uygun süre şartını yerine getirmiş hem de ileride uyuşmazlık çıkarsa elinde kanıt bulundurmuştur.

Sonuç

Alıcının en önemli korunma yolu, malı zamanında kontrol etmesi ve ayıbı fark eder etmez yazılı biçimde bildirmesidir. Gizli ayıplarda bile “hemen” bildirim aranır. Bildirimin şekli, içeriği ve tarihi ilerideki uyuşmazlığın seyrini belirler. Ayıplı mal nedeniyle haklarınızı kullanmak istiyorsanız tüketici hukuku kapsamındaki sürecin hangi adımlardan oluştuğunu birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.