Seri Malda Ayıp Çıkarsa Ne Olur? Satışın Durdurulması, Toplatma ve Tüketici Ürünü Güvenliği (TKHK m. 74-76)

Bir ürünün bütün serisinde aynı üretim hatası bulunduğunu, ya da güvenlik riski taşıdığını düşünün: mutfak robotlarının bıçak kilidi tutmuyor, çocuk oyuncaklarının küçük parçaları kolayca kopuyor, ısıtıcılar aşırı ısınıyor. Bu durumda tek tek tüketicilerin ayrı ayrı başvurması yetmez; ayıbın toptan giderilmesi ve ürünün piyasadan toplanması gerekebilir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 74. maddesi bu amaçla özel bir dava yolu öngörür. Bu yazıda seri mal ayıbı ile ilgili tedbirleri, tüketici ürünlerinin güvenliğini ve yiyecek taklidi ürün yasağını ele alıyoruz.

Seri Malda Ayıp Davası

74. maddenin birinci fıkrasına göre satışa sunulan bir seri malın ayıplı olduğunun tespiti, üretiminin veya satışının durdurulması, ayıbın ortadan kaldırılması ve satış amacıyla elinde bulunduranlardan toplatılması için Bakanlık, tüketiciler veya tüketici örgütleri dava açabilir. Bu, toplu koruma sağlayan bir dava yoludur. Tek tek tüketicilerin bireysel ayıp haklarından ayrı olarak, ürünün tüm serisi için tedbir alınmasını mümkün kılar. Dava açma ehliyeti geniş tutulmuştur: yalnızca zarar görenler değil, Bakanlık ve tüketici örgütleri de dava açabilir.

Mahkemenin Verebileceği Kararlar

İkinci fıkra, satışa sunulan seri malın ayıplı olduğunun mahkeme kararı ile tespit edilmesi hâlinde mahkemenin ayıbın niteliğine göre malın satışını geçici olarak durdurma veya ayıbı giderme kararları verebileceğini belirtir. Üretici veya ithalatçı mahkeme kararının tebliğ tarihinden itibaren en geç üç ay içinde malın ayıbını ortadan kaldırmakla yükümlüdür. Malın ayıbının ortadan kalkmasının imkânsız olması hâlinde mal, üretici veya ithalatçı tarafından toplanır veya toplattırılır. Toplatılan mallar taşıdıkları risklere göre kısmen veya tamamen imha edilir ya da ettirilir. İmha edilen malla ilgili tüketicinin dava ve tazminat hakları saklıdır. Yani toplatma tüketicinin bireysel taleplerini engellemez.

Güvenliği Tehlikeye Sokan Ayıp

Üçüncü fıkra, satışa sunulan bir seri malın tüketicinin güvenliğini tehlikeye sokan bir ayıp taşıması durumunda Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun hükümlerinin saklı olduğunu belirtir. Bu, güvenliği tehlikeye sokan ürünlerde piyasa gözetimi ve denetimi mevzuatının da devreye gireceğini gösterir. Bu tür ürünlerde toplatma, geri çağırma ve uyarı yükümlülükleri teknik mevzuata göre yürütülür.

Tüketici Ürünü ve Güvenlik Yükümlülüğü

76. madde tüketici ürününü, hizmet sektöründe kullanılanlar dâhil olmak üzere tüketicilerin kullanması için tasarlanan veya makul koşullarda tüketiciler tarafından kullanılması öngörülen, gerek ticari faaliyetler sonucunda gerekse başka yollarla tedarik edilen veya kullanılabilir hâle getirilen yeni, kullanılmış veya ıslah edilmiş her türlü ürün olarak tanımlar. Üçüncü fıkra tüketici ürünleri ile tüketiciye sunulan hizmetlerin can ve mal güvenliğine ve çevreye zarar vermemesi, uygulanması zorunlu her türlü idari ve teknik düzenlemeye uygun olması gerektiğini belirtir. Dördüncü fıkraya göre Bakanlık, sorumlu olduğu tüketici ürünlerinin piyasa gözetimi ve denetimini teknik mevzuata göre yerine getirmekle görevlidir. Böylece tüketici ürünlerinin güvenliği hem sözleşmesel hem idari denetim boyutuyla korunur.

Yiyecek Taklidi Ürünler

79. madde, gıda ürünü olmamalarına rağmen sahip oldukları şekil, koku, renk, görünüm, ambalaj, etiket, hacim veya boyutları nedeniyle olduklarından farklı görünen ve bu sebeple tüketiciler, özellikle çocuklar tarafından gıda ürünleriyle karıştırılarak tüketicilerin sağlığını ve güvenliğini tehlikeye atan ürünlerin üretilmesi, pazarlanması, ithalatı ve ihracatının yasak olduğunu belirtir. Geleneksel el sanatı ürünü olarak gıda şeklinde üretilen ve sağlığa zarar vermeyen ürünler, üzerinde uyarı işareti ve yazısı bulunması şartıyla bu hükmün dışındadır. Yiyecek taklidi ürünleri satın alan tüketicilerin uğradıkları maddi ve manevi zararlar nedeniyle dava açma hakları saklıdır. Örneğin yiyecek gibi görünen sabun, mum veya oyuncak ürünleri bu kapsamda değerlendirilebilir.

Tüketicinin Yapması Gerekenler

Bir ürünün güvenlik riski taşıdığını fark eden tüketici, ürünü kullanmayı bırakmalı, fotoğraf ve belgelerle durumu kaydetmeli ve satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yazılı bildirimde bulunmalıdır. Aynı zamanda Bakanlığa veya yetkili denetim mercilerine şikâyet edebilir. Zarar oluşmuşsa tıbbi raporlar, fotoğraflar ve harcama belgeleri saklanmalıdır. Zarar gören tüketici, ayıplı mal nedeniyle seçimlik haklarını kullanabileceği gibi Türk Borçlar Kanunu hükümlerine göre tazminat da talep edebilir. Ayrıntı için ayıplı malın tüketiciye tanıdığı seçimlik haklar ve ispat yükü ve ürün sorumluluk sigortası yazılarına bakabilirsiniz.

Denetim ve Yaptırım

Kanunun 75. maddesi gereği Bakanlık müfettişleri, gümrük ve ticaret denetmenleri ile görevlendirilen personel, mal veya hizmet sunulan her yerde denetleme, inceleme ve araştırma yapmaya yetkilidir. Yetkili kişi ve kuruluşlara her türlü bilgi ve belgenin doğru olarak gösterilmesi zorunludur. Kanunun yaptırım hükümleri, aykırılıklara idari para cezası öngörür.

Sık Yapılan Hatalar

• Güvenlik riski taşıyan ürünü kullanmaya devam etmek,
• Ürün ayıbını yalnızca tek başına bir sorun sanıp seri sorun olabileceğini düşünmemek,
• Şikâyeti resmî mercilere bildirmemek,
• Zarar belgelerini saklamamak,
• Toplatılan üründe tazminat haklarının saklı olduğunu unutmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir markanın çocuk ısıtıcısında aşırı ısınma sorunu birçok tüketicide ortaya çıkar. Bir tüketici örgütü seri malın ayıplı olduğunun tespiti ve satışın durdurulması için dava açar. Mahkeme satışı geçici olarak durdurur ve üreticinin üç ay içinde ayıbı gidermesine karar verir. Ayıp giderilemezse mallar toplatılır. Zarar gören tüketiciler ise tazminat davası açma haklarını korur.

Bireysel Haklarla İlişki

Seri mal ayıbı davası, tek tek tüketicilerin ayıplı mal haklarını ortadan kaldırmaz. Tüketici seri mal davası sürerken de sözleşmeden dönme, indirim, bedelsiz onarım veya değişim talebinde bulunabilir. Toplu davada verilen karar bireysel davalarda delil olarak sunulabilir. Bu nedenle ayıbı fark eden her tüketici, kendi belgelerini toplayıp bireysel başvurusunu yapmalıdır.

Sonuç

Seri mal ayıplarında Bakanlık, tüketiciler ve tüketici örgütleri satışın durdurulması ve toplatma için dava açabilir; mahkeme ayıbın giderilmesi veya toplatılması yönünde karar verebilir. Tüketici ürünlerinin güvenliği ayrıca teknik mevzuatla korunur. Ürün güvenliği ve ayıp uyuşmazlığınız için tüketici hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.