İmar, Kamulaştırma ve Tazminat Davalarında Yetkili İdare Mahkemesi Hangisi? (İYUK m. 34-36)

Bir imar planı değişikliğine, yıkım kararına, kamulaştırma işlemine veya idarenin verdiği zarara karşı dava açarken en pratik sorulardan biri, davanın hangi ildeki mahkemede açılacağıdır. İdari yargıda yetki, adli yargıdan farklı olarak kanunda ayrıntılı biçimde düzenlenmiş ve kamu düzenine ilişkin sayılmıştır. İYUK’un 34, 35 ve 36. maddeleri taşınmaz, taşınır ve tam yargı davalarında yetkili mahkemeyi belirler. Bu yazıda bu kuralları örneklerle anlatıyoruz.

Genel Yetki Kuralı

Madde 32/1’e göre göreve ilişkin hükümler saklı kalmak şartıyla, bu Kanunda veya özel kanunlarda yetkili idare mahkemesinin gösterilmemiş olması halinde yetkili idare mahkemesi, dava konusu olan idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir. Bu, en temel yetki kuralıdır. Ancak birçok davada 33 ila 37. maddelerdeki özel kurallar genel kuraldan önce uygulanır. Yetkinin kamu düzeninden olması, tarafların yetki sözleşmesi yapamayacağı ve mahkemenin yetkisizliği kendiliğinden gözeteceği anlamına gelir (m. 32/2).

Taşınmaz Mallara İlişkin Davalar

Madde 34/1’e göre imar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskan gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasında veya bunlara bağlı her türlü haklara veya kamu mallarına ilişkin idari davalarda yetkili mahkeme taşınmaz malların bulunduğu yer idare mahkemesidir. Bu kural, taşınmazla ilgili uyuşmazlığın, taşınmazın bulunduğu yerde, delillere ve keşfe en yakın mahkemede görülmesini sağlar. Örneğin bir yapının yıkım kararına karşı dava, yapının bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılır; yapı sahibinin başka bir ilde oturması bu sonucu değiştirmez. İmar planı iptali, ruhsat iptali, kamulaştırma işlemi, iskan işlemleri bu kapsama girer.

Keşif ve Bilirkişi Kolaylığı

Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin yetkili kılınması, keşif ve bilirkişi incelemesinin kolaylıkla yapılabilmesini sağlar. İmar ve yapı uyuşmazlıklarında keşif çoğu zaman davanın sonucunu belirleyen bir delildir. Bu nedenle kanun koyucu, mahkemenin taşınmaza yakın olmasını tercih etmiştir.

Köy, Belediye ve Özel İdareler

Madde 34/2 köy, belediye ve özel idareleri ilgilendiren mevzuatın uygulanmasına ilişkin davalarla sınır uyuşmazlıklarını ayrıca düzenler. Buna göre yetkili mahkeme, mülki idari birimin, köy, belediye veya mahallenin bulunduğu yahut yeni bağlandığı yer idare mahkemesidir. Örneğin bir belediyenin sınırlarının değiştirilmesi, mahalle birleştirmesi veya belediye meclisi kararları gibi konularda ilgili belediyenin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Bu düzenleme, yerel yönetimlerle ilgili uyuşmazlıkların yerel mahkemede çözülmesini sağlar.

Taşınır Mallara İlişkin Davalar

Madde 35, taşınır mallara ilişkin davalarda yetkili mahkemenin taşınır malın bulunduğu yer idare mahkemesi olduğunu belirtir. Taşınır mal uyuşmazlıkları, örneğin el konulan bir aracın iadesi, gümrük idaresinin elkoyduğu malın durumu veya idarece alıkonulan eşya davaları, malın bulunduğu yer mahkemesinde açılır. Malın yeri değişmişse, dava açılma anındaki durum esas alınır. Bu kural, delillerin toplanmasını ve kararın uygulanmasını kolaylaştırır.

Tam Yargı Davalarında Yetki

İdari sözleşmelerden doğanlar dışında kalan tam yargı davalarında yetkili mahkeme, madde 36’ya göre sırasıyla şunlardır:

• Zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili idare mahkemesi: Zarar bir idari işlemden kaynaklanıyorsa, o işlemin iptal davasına bakmaya yetkili mahkeme tam yargı davasına da bakar.
• Hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer: Zarar bayındırlık ve ulaştırma gibi bir hizmetten veya idarenin herhangi bir eyleminden doğmuşsa, hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.
• Davacının ikametgahının bulunduğu yer: Diğer hallerde davacının ikametgahının bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Bu sıralama önem taşır: önce ilk bent aranır, yoksa ikinci bende bakılır, o da uygulanamıyorsa üçüncü bende geçilir. Örneğin bir belediyenin yol çalışmasındaki eylemi sonucu doğan zarar davasında, çalışmanın yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir. Tazminat davalarının usulü için idari eylemden doğan zarar için idareye başvuru yazısına bakabilirsiniz.

Vergi Uyuşmazlıklarında Yetki

Vergi uyuşmazlıklarında yetkili mahkeme madde 37’de ayrıca belirlenmiştir: uyuşmazlık konusu vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümleri tarh ve tahakkuk ettiren, zam ve cezaları kesen dairenin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesi yetkilidir. Bazı özel durumlar için ek bentler vardır. Bu yazının konusu idare mahkemeleri olduğundan, vergi davalarının ayrıntısı ayrı bir konudur.

Yetkisizlik Halinde Yapılacak İşlem

Yetkisiz mahkemeye açılan dava, ilk incelemede yetki yönünden reddedilerek dosya yetkili mahkemeye gönderilir (m. 15/1-a). Dilekçenin verildiği tarih dava tarihi olarak korunur. Bu hususta ayrıntı için ilk inceleme sonucunda verilen kararlar yazısına bakabilirsiniz. Ancak yetkisizlik nedeniyle dosyanın gönderilmesi zaman kaybına yol açtığından, dava açarken yetkili mahkemenin doğru belirlenmesi önemlidir.

Yetki Kuralları Karşılaştırması

Uygulamada yetki kurallarının özeti şöyledir: kamu görevlileri davalarında görev yeri esas alınır; taşınmaz davalarında taşınmazın yeri; taşınır davalarında malın yeri; tam yargı davalarında önce uyuşmazlığı çözecek mahkeme, sonra eylem yeri, son olarak davacının ikametgahı; vergi davalarında ise tarh eden dairenin yeri. Bu kuralların hangisinin uygulanacağı, davanın konusuna bağlıdır. Kamu görevlileri için ayrıca memur ve kamu görevlisi davalarında yetkili mahkeme yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• İmar davasını davacının ikametgahındaki mahkemede açmak,
• Tam yargı davasında yetki sıralamasını gözetmemek,
• Belediye sınırı değişikliği gibi konularda yanlış mahkemeyi seçmek,
• Taşınır mal uyuşmazlığında malın yerini belirlememek,
• Yetkisizliği süre kaybı sanmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Başka bir ilde yaşayan bir kişi, başka bir ildeki arsasında belediyece yapılan yıkım kararına karşı dava açmak ister. Uyuşmazlık taşınmazla ilgili bir yıkım işlemidir. Bu nedenle kişi ikametgahının bulunduğu yerde değil, arsanın bulunduğu yer idare mahkemesinde dava açmalıdır. Aksi halde dava yetki yönünden reddedilir ve dosya doğru mahkemeye gönderilir.

Sonuç

İdari davalarda yetkili mahkeme davanın konusuna göre belirlenir; taşınmaz davalarında taşınmazın, taşınır davalarında malın, tam yargı davalarında ise uyuşmazlığı çözecek makamın veya eylemin yeri esastır. Dava açmadan önce yetkili mahkemeyi doğru tespit etmek için idare hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.