Tüketici Dernekleri Dava Açabilir mi? Harç Muafiyeti, Tedbir ve Kararın İlanı

Bir şirketin binlerce tüketiciyi ilgilendiren aldatıcı bir uygulaması ya da ayıplı bir ürünü seri şekilde satması durumunda, her tüketicinin tek tek dava açması hem güç hem de etkisiz olur. Bu sorunu gidermek üzere 6502 sayılı Kanun, tüketici örgütlerine toplu menfaatleri koruma yönünde özel yetkiler tanır. Bu yazıda tüketici örgütlerinin kimler olduğunu, hangi davaları açabildiklerini, harç ve yargılama kolaylıklarını ve mahkeme kararlarının ilanına ilişkin hükümleri anlatıyoruz.

Tüketici Örgütü Kimdir?

Kanunun 3. maddesinin (m) bendine göre tüketici örgütleri, tüketicinin korunması amacıyla kurulan dernek, vakıf veya bunların üst kuruluşlarıdır. Bir derneğin tüketici örgütü sayılması için kuruluş amacının tüketicinin korunması olması gerekir. Tüketici örgütleri ayrıca kanunun başka yerlerinde de rol alır: örneğin tüketici hakem heyeti oluşturulurken tüketici örgütlerinin kendi aralarından seçecekleri bir üye heyette yer alır (m. 66/2). Bu, örgütlerin kurumsal yapıda da temsil edildiğini gösterir.

Kanunun Tanıdığı Dava Yetkileri

Kanunun 73. maddesinin altıncı fıkrası, tüketici örgütleri, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile Bakanlığa, haksız ticari uygulamalar ve ticari reklamlara ilişkin hükümler dışında, genel olarak tüketicileri ilgilendiren ve bu kanuna aykırı bir durumun doğma tehlikesi bulunan hallerde bunun önlenmesine veya durdurulmasına ilişkin ihtiyati tedbir kararı alınması veya hukuka aykırı durumun tespiti, önlenmesi veya durdurulması amacıyla tüketici mahkemelerinde dava açma yetkisi verir.

Bu hükmün özellikleri şunlardır:

• Konusu: Genel olarak tüketicileri ilgilendiren bir hukuka aykırı durum veya bu durumun doğma tehlikesi,
• Talep türleri: İhtiyati tedbir, tespit, önleme ve durdurma,
• İstisna: Haksız ticari uygulamalar ve ticari reklamlar bakımından bu fıkra uygulanmaz; bu konular Reklam Kurulu ve ilgili özel hükümlere tabidir.

Yani tüketici örgütü, tek bir tüketicinin bireysel zararı yerine, toplu ve genel bir hukuka aykırılığın durdurulmasını amaçlayan davalarda yetkilidir. Haksız ticari uygulama ve reklam konusunda ayrıntı için haksız ticari uygulama nedir ve ispat yükü yazısına bakabilirsiniz.

Seri Ayıplı Mallarda Dava Hakkı

Kanunun 74. maddesi, satışa sunulan bir seri malın ayıplı olduğunun tespiti, üretiminin veya satışının durdurulması, ayıbın ortadan kaldırılması ve satış amacıyla elinde bulunduranlardan toplatılması için Bakanlık, tüketiciler veya tüketici örgütlerinin dava açabileceğini belirtir. Mahkeme, ayıbın niteliğine göre malın satışını geçici olarak durdurma veya ayıbı giderme kararları verebilir. Üretici veya ithalatçı, karar tebliğinden itibaren en geç üç ay içinde ayıbı ortadan kaldırmakla yükümlüdür; imkânsızsa mal toplanır ve gerekirse imha edilir. İmha edilen malla ilgili tüketicinin dava ve tazminat hakları saklıdır. Bu konuyu seri mal ayıbı ve tüketici ürün güvenliği yazısında ayrıntılı işledik.

Harç Muafiyeti ve Yargılama Kolaylıkları

Kanunun 73. maddesinin ikinci fıkrasına göre tüketici mahkemeleri nezdinde Bakanlık, tüketiciler ve tüketici örgütleri tarafından açılan davalar, Harçlar Kanunu’nda düzenlenen harçlardan muaftır. Üçüncü fıkra ise tüketici örgütleri üst kuruluşlarınca açılacak davalarda bilirkişi ücreti ve davanın davacı aleyhine sonuçlanması halinde hükmedilen vekalet ücretinin Bakanlıkça karşılanacağını, davanın davalı aleyhine sonuçlanması halinde ise bilirkişi ücretinin Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre davalıdan tahsil edileceğini düzenler. Bu hükümler, örgütlerin dava açarken mali riskini azaltır.

Tüketici mahkemelerinde görülecek davalar, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun basit yargılama usulüne ilişkin kısmına göre yürütülür (m. 73/4). Ayrıca tüketici davaları, tüketicinin yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde de açılabilir (m. 73/5).

Kararın Yayımlanması

Kanunun 73. maddesinin yedinci fıkrası, genel olarak tüketicileri ilgilendiren davalarda davacının, verilen kararların yayımlanmasını talep edebileceğini belirtir. Talep mahkemece kabul edilirse karar, masrafları davalıdan alınmak üzere ülke düzeyinde yayımlanan gazetelerden en az üçünde derhal ilan edilir. Bu hüküm, yalnızca davaya taraf olanlar değil, diğer tüketicilerin de bilgilendirilmesini sağlar. Aynı zamanda ilan yükü, kanuna aykırı uygulama yapan işletme açısından caydırıcı bir yaptırım oluşturur.

Kesinleşmiş kararlar ayrıca Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi üzerinden Bakanlığa iletilir (m. 73/8); böylece idare, tüketici uyuşmazlıklarının seyrini izleyebilir.

Tek Tek Tüketici İçin Anlamı

Tüketici örgütlerinin yetkileri bireysel tüketiciyi hak aramaktan alıkoymaz. Bireysel tüketici, uyuşmazlık için hakem heyetine veya tüketici mahkemesine kendisi başvurabilir. Ancak toplu bir hukuka aykırılık yaşandığında, örgüte başvurmak, şikayeti bir araya getirmek ve genel dava açılmasını sağlamak mümkündür. Böyle bir dava sonucunda verilen karar, uygulamanın durdurulması bakımından tüm tüketicileri etkileyebilir. Bireysel tazminat talepleri için ise tüketici kendi hakkını ayrıca kullanmalıdır.

Uygulamada Dikkat Edilecekler

• Toplu bir mağduriyet varsa yazılı şikayetleri ve belgeleri bir araya getirin,
• Tüketici örgütüne başvururken sorunun genel nitelikli olduğunu belirtin,
• Bireysel zararınız için sürelere (zamanaşımı ve hakem heyeti başvuru süreleri) dikkat edin,
• Kararın ilan edilip edilmediğini takip edin,
• Haksız ticari uygulama ve reklam şikayetlerinde Reklam Kurulu yolunu ayrıca değerlendirin.

Sık Yapılan Hatalar

• Tüketici örgütünün bireysel tazminat davasını otomatik olarak yürüteceğini sanmak,
• Ayıplı seri mal şikayetini yalnızca satıcıya yapıp bakanlığa bildirmemek,
• Reklam ve haksız ticari uygulama uyuşmazlıklarını 73/6’daki dava yoluna dahil saymak,
• Örgütün açtığı davada harç ödenmesi gerektiğini düşünmek,
• Toplu şikayet belgelerini derli toplu saklamamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir markanın belirli bir seri numarasındaki çamaşır makineleri, birçok tüketicide aynı arızayı verir. Bir tüketici örgütü, yüzlerce şikayeti derleyerek tüketici mahkemesinde seri malın ayıplı olduğunun tespiti ile satışının durdurulması ve ayıbın giderilmesi için dava açar. Örgüt bu davada harç ödemez. Mahkeme ayıbı tespit ederse üretici ya da ithalatçıya karar tebliğinden itibaren üç ay içinde ayıbı gidermesi için süre verir.

Sonuç

Tüketici örgütleri, toplu tüketici sorunlarında dava açma, tedbir isteme ve kararın ilanını sağlama yetkilerine sahiptir; harç muafiyeti ve bakanlık desteği bu yetkileri destekler. Bireysel haklar ise tüketicinin kendisi tarafından ayrıca kullanılır. Toplu bir mağduriyet veya bireysel bir uyuşmazlık için hukuki destek almak isterseniz, tüketici hukuku sayfamıza göz atabilir, iletişim sayfasından telefonla veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.