Taşeron İşçisinin Maaşı Ödenmezse Asıl İşveren Ne Yapar? Hakedişten Ücret Kesinti Yükümlülüğü

Büyük bir inşaat şantiyesinde, hizmet sektöründe veya temizlik ve güvenlik işlerinde çalışan işçilerin çoğu aslında asıl işverenin değil, taşeron ya da alt işveren adı verilen şirketin çalışanıdır. Alt işverenin mali sıkıntıya düşüp işçilerinin ücretini ödeyememesi halinde işçilerin durumu belirsizleşir. İş Kanunu m. 36, bu sorunu önlemek için kamu idarelerine ve asıl işverenlere işçilerin ücretlerini hakedişten kesip ödeme yükümlülüğü getirir. Bu yazıda söz konusu yükümlülüğün kapsamı ve işçinin hakları anlatılmaktadır.

Hükmün Amacı

İş Kanunu m. 36, ücreti ödenmeyen işçinin ücret alacağının güvence altına alınması için asıl işverenin ve kamu kurumlarının elindeki hakedişlerin kullanılmasını sağlar. Alt işveren ile asıl işveren arasındaki iş ilişkisinde, asıl işverenin alt işverene yapacağı hakediş ödemeleri işçilerin ücret alacaklarının teminatı gibi işlev görür. Böylece alt işverenin ödeme aczine düşmesi durumunda bile işçi maaşını alabilir. Alt işveren ilişkisinin şartları ve muvazaa tartışmaları için alt işveren taşeron ilişkisi ve muvazaa yazısına bakabilirsiniz.

Kamu Kurumlarının Yükümlülüğü

Kanun, genel ve katma bütçeli dairelerle mahalli idareler, kamu iktisadi teşebbüsleri veya özel kanuna ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesine dayanılarak kurulan banka ve kuruluşlar ile asıl işverenlerin, müteahhide verdikleri her türlü bina, köprü, hat ve yol inşası gibi yapım ve onarım işlerinde çalışan işçilerden müteahhit veya taşeronlarca ücretleri ödenmeyenlerin bulunup bulunmadığını kontrol etmesini veya ücreti ödenmeyen işçinin başvurusu üzerine, bordrolara göre bu ücretleri hakedişlerinden ödemesini öngörür. Yani bu idareler ve asıl işverenler yalnızca beklemekle yetinemez; işçilerin ücretlerinin ödenip ödenmediğini denetleyip gerekirse hakedişten keserek işçilere ödeme yapmak durumundadır.

Hakediş Ödeneceğinin Duyurulması

Kanun, hakediş ödeneceğinin ilgili idare tarafından işyerinde, şantiye şefliği veya işyeri ilân tahtası ya da işçilerin toplu bulunduğu yerler gibi işçilerin görebileceği yerlere yazılı ilân asılmak suretiyle duyurulmasını ister. Bu duyuru, işçilerin haklarını ileri sürmeleri için bir fırsat sağlar. İşçiler ilan sonrasında ücret alacaklarını bildirebilir ve bordrolarını sunabilir. Uygulamada ilan sürelerinin kaçırılması, işçilerin hakedişten ödeme alma imkânını zorlaştırabilir; bu nedenle işçiler ilan ve duyuruları takip etmelidir.

Üç Aylık Tutar Sınırı

Ücret alacağı olan işçilerin her hakediş dönemi için olan ücret alacaklarının üç aylık tutarından fazlası hakkında adı geçen idarelere herhangi bir sorumluluk düşmez. Bu hüküm idarelerin sorumluluğunu sınırlar. Yani üç aydan daha eski ücret alacakları için idareye başvurulsa da idare bu kısımdan sorumlu tutulmaz; işçi bu alacakları doğrudan alt işverenden veya diğer yollarla talep etmelidir. Bu sınır, işçilerin ücret alacaklarını gecikmeden bildirmeleri gerektiğini de gösterir. Ücret gecikmesi başladığında hemen harekete geçmek önemlidir.

Hakediş ve Teminatlar Üzerindeki Haciz ve Devir Sınırı

Kanun, müteahhitlerin bu işverenlerdeki her çeşit teminat ve hakedişleri üzerinde yapılacak her türlü devir ve el değiştirme işlemleri veya haciz ve icra takibinin, bu işte çalışan işçilerin ücret alacaklarını karşılayacak kısım ayrıldıktan sonra kalan kısım üzerinde hüküm ifade edeceğini belirtir. Yani müteahhidin başka alacaklıları, işçilerin ücret alacağını karşılayacak kısmı hakedişten alamaz. Bu düzenleme işçi ücretlerini alacaklı sırasında öne çıkarır ve müteahhidin diğer borçları için hakedişin tamamının ele geçirilmesini engeller.

Alt İşverene İş Veren İşverenlerin Kontrol Yükümlülüğü

Kanunun 10 Eylül 2014 tarihli değişiklikle düzenlenen beşinci fıkrası, işverenlerin alt işverene iş vermeleri halinde, bunların işçilerinin ücretlerinin ödenip ödenmediğini işçinin başvurusu üzerine veya aylık olarak resen kontrol etmekle ve varsa ödenmeyen ücretleri hakedişlerinden keserek işçilerin banka hesabına yatırmakla yükümlü olduğunu belirtir. Bu yükümlülük yalnızca kamu kurumlarına değil, özel sektördeki asıl işverenlere de uygulanır. Aylık resen kontrol yükümlülüğü, asıl işverenin ödeme yapılmadığını fark etmeden geçiştirmesini engeller. Asıl işveren bu kontrolü yapmazsa, alt işveren işçilerinin ücret alacağından ayrıca sorumlu tutulabilir.

Asıl İşverenin Genel Sorumluluğu

İş Kanunu m. 2’ye göre asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı bu Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur. Bu, ücret ve diğer işçi alacaklarında asıl işverenin alt işverenle müştereken sorumlu olduğu anlamına gelir. Asıl işverenin sorumluluğu, işçinin alacağını asıl işverenden de talep edebilmesini sağlar. Sorumluluğun kapsamı, sözleşmeye ve işin niteliğine göre değişebilir; ayrıntıların incelenmesi gerekir. Muvazaa halinde ise alt işveren işçisi baştan itibaren asıl işverenin işçisi sayılabilir.

İşçinin Başvuru Yolu

Ücreti ödenmeyen alt işveren işçisi şu yolları izleyebilir: alt işverene yazılı olarak ücret talebinde bulunmak, asıl işverene başvurarak m. 36 kapsamında hakedişten ödeme yapılmasını istemek, iş müfettişliğine şikâyette bulunmak ve gerekirse zorunlu arabuluculuk sonrası ücret alacağı davası açmak. Başvuru sırasında iş sözleşmesi, bordrolar, ücretin ödenmediğini gösteren banka kayıtları, işe giriş bildirgesi ve şantiyede çalıştığını gösteren belgeler kullanılabilir. Arabuluculuk sürecinin ayrıntıları için zorunlu arabuluculuk süreci yazısına bakabilirsiniz. Alt işveren işçisinin diğer hakları için alt işveren taşeron ilişkisi ve muvazaa yazısı da yararlıdır.

Alt İşveren Değişikliğinde İşçilerin Durumu

Alt işveren değiştiğinde işçilerin aynı işyerinde çalışmaya devam etmesi halinde, yıllık izin süreleri aynı işyerinde çalıştıkları süreler dikkate alınarak hesaplanır. Asıl işveren, alt işveren tarafından çalıştırılan işçilerin hak kazandıkları yıllık ücretli izin sürelerinin kullanılıp kullanılmadığını kontrol etmek ve ilgili yıl içinde kullanılmasını sağlamakla, alt işveren ise izin kayıt belgesinin bir örneğini asıl işverene vermekle yükümlüdür. Bu hüküm, alt işveren değişikliklerinde işçi haklarının kaybolmasını önler. İşyeri devrinde işçi hakları için işyeri devri ve işçi hakları yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Ücret gecikmesinin ilk aylarında asıl işverene başvurmamak,
• Üç aylık sınırı bilmeyip eski alacakları geç bildirmek,
• Bordro ve ödeme kayıtlarını saklamamak,
• Asıl işverenin sorumluluğunu yalnızca kamu kurumlarıyla sınırlı sanmak,
• Alt işverenle imzalanan ibranameyi düşünmeden imzalamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir kamu ihalesinde çalışan taşeron işçilerine iki aydır maaş ödenmemiştir. İşçiler, ilan panosuna asılan hakediş duyurusunu görür ve bordrolarıyla idareye başvurur. İdare, taşeronun hakedişinden işçilerin ücretlerini keserek işçilerin banka hesabına yatırır. Üç aydan eski ücret alacakları ise idarenin sorumluluğunda olmadığından, işçiler bu kısım için taşerona karşı ayrıca dava açar.

Sonuç

İş Kanunu m. 36, taşeron ve müteahhit işçilerinin ücretlerini korumak için asıl işverenlere ve kamu kurumlarına hakedişten ödeme yükümlülüğü yükler. Aylık resen kontrol, işçi başvurusu üzerine ödeme ve üç aylık sınır gibi kurallar bilinerek hareket edilmelidir. Alt işveren ilişkisinden kaynaklanan ücret uyuşmazlıklarında destek almak için iş hukuku sayfamızı inceleyebilir, iletişim üzerinden telefonla veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.