Alt İşveren (Taşeron) İlişkisi ve Muvazaa

Taşeronlaşma, birçok sektörde yaygın bir istihdam modeli olsa da kanun bu ilişkinin işçi haklarını kısıtlamak amacıyla kötüye kullanılmasını önlemek için sıkı sınırlar koymuştur. Bu yazıda alt işverenlik ilişkisinin geçerlilik şartlarını ve muvazaa halinde ortaya çıkan sonuçları ele alıyoruz.

Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisi Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 2. maddesine göre, bir işverenden işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde veya asıl işin bir bölümünde, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde çalıştıran işveren ile iş aldığı işveren arasındaki ilişkiye asıl işveren-alt işveren ilişkisi denir.

Bu tanımdan iki temel unsur çıkar: alt işverenlik ancak (i) yardımcı işlerde veya (ii) asıl işin uzmanlık gerektiren bir bölümünde kurulabilir. İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında asıl iş bölünerek alt işverenlere verilemez.

Muvazaa (Danışıklı İşlem) Ne Zaman Ortaya Çıkar?

Kanun, aşağıdaki durumları açıkça muvazaa (danışıklı işlem) karinesi olarak kabul eder:

• Asıl işverenin işçilerinin, alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam ettirilmesi suretiyle haklarının kısıtlanması,
• Daha önce o işyerinde çalıştırılan bir kişiyle alt işveren ilişkisi kurulması (yani mevcut bir işçinin kağıt üzerinde taşeron işçisi haline getirilmesi),
• İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektirmeyen işlerde, asıl işin bölünerek alt işverene verilmesi.

Bu hallerin varlığı, asıl işveren-alt işveren ilişkisinin muvazaalı işleme dayandığının kabul edilmesine yol açar.

Muvazaanın Sonuçları

Muvazaa tespit edildiğinde, alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır ve işlem görür. Bu, çok önemli sonuçlar doğurur:

• İşçi, asıl işverenin diğer kadrolu işçileriyle aynı ücret, sosyal hak ve çalışma koşullarından yararlanma hakkı kazanır,
• İşçinin kıdemi, alt işveren nezdinde çalıştığı süreler de dahil olmak üzere asıl işveren nezdinde kesintisiz olarak hesaplanır,
• Toplu iş sözleşmesi varsa, işçi bu sözleşmeden de yararlanabilir hale gelebilir,
• İşçinin iş güvencesi kapsamına girip girmediği, artık asıl işverenin toplam işçi sayısına göre değerlendirilir.

Muvazaa Olmayan Geçerli Alt İşverenlik Örnekleri

Her taşeron ilişkisi muvazaalı değildir. Örneğin bir fabrikanın temizlik, güvenlik veya yemek hizmetlerini (yardımcı işler) bir taşeron firmaya vermesi, kural olarak geçerlidir; çünkü bu işler asıl üretim faaliyetinin bir parçası değildir. Aynı şekilde, özel bir teknik uzmanlık gerektiren bakım-onarım işlerinin, bu konuda uzmanlaşmış bir firmaya verilmesi de geçerli bir alt işverenlik ilişkisi oluşturabilir.

Asıl İşverenin Sorumluluğu

Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı, o işyeri ile ilgili olarak kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. Bu, muvazaa tespit edilmese dahi geçerli olan genel bir sorumluluk kuralıdır; yani geçerli bir alt işverenlik ilişkisinde dahi asıl işveren, taşeron işçisinin ödenmemiş ücretinden, kıdem tazminatından ve diğer işçilik alacaklarından alt işverenle müteselsilen sorumlu tutulabilir.

Alt İşveren Değişikliğinde İşçi Hakları

Aynı işyerinde çalışmaya devam eden ama alt işvereni değişen işçilerin durumu ayrıca düzenlenmiştir: bu işçilerin yıllık ücretli izin süresi, aynı işyerinde çalıştıkları toplam süre dikkate alınarak hesaplanır. Asıl işveren, alt işveren tarafından çalıştırılan işçilerin izin haklarının kullanılıp kullanılmadığını kontrol etmekle yükümlüdür.

Muvazaa İddiasının İspatı

Muvazaa iddiası genellikle işçi tarafından iş mahkemesinde açılan bir “muvazaanın tespiti” davasıyla ileri sürülür. İspat için kullanılabilecek deliller:

• İşçinin fiilen hangi işi yaptığı (asıl iş mi yardımcı iş mi),
• İşçinin talimatları kimden aldığı (asıl işveren mi alt işveren mi),
• İşçinin daha önce asıl işverende çalışıp çalışmadığı,
• Alt işverenin gerçek bir organizasyon ve uzmanlığa sahip olup olmadığı (yalnızca kağıt üzerinde var olan bir şirket mi, yoksa gerçek bir işletme mi).

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir fabrikada üretim hattında çalışan işçiler, işveren tarafından toplu olarak işten çıkarılıp ertesi gün aynı işi yapmak üzere yeni kurulan bir taşeron şirket üzerinden yeniden işe alınır. Bu durum, asıl işin uzmanlık gerektirmeyen bir bölümünün bölünerek alt işverene verilmesi ve daha önce asıl işverende çalışan kişilerle alt işveren ilişkisi kurulması nedeniyle muvazaa karinesi doğurur; işçiler asıl işverenin işçisi sayılabilir.

Kamu İhaleleri Kapsamındaki Özel Düzenleme

Kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesine dayanılarak kurulan kamu kurum ve kuruluşları ile bunların sermayesinin en az yüzde ellisine sahip olduğu ortaklıklarda, hizmet alımı amacıyla yapılan sözleşmeler gereğince yüklenici aracılığıyla çalıştırılanlar, bu şekilde çalışmış olmalarına dayanarak bu kurumlara ait kadro veya pozisyonlara atanma ya da kadrolu personel için öngörülen mali ve sosyal haklardan yararlanma talebinde bulunamaz. Bu düzenleme, kamu ihaleleri yoluyla istihdam edilen taşeron işçilerinin statüsünü, muvazaa hükümlerinden ayrı ve özel bir çerçevede sınırlandırır; ancak bu istisna, işçilik alacaklarının (ücret, kıdem tazminatı gibi) asıl işveren ile birlikte sorumluluk esasına göre talep edilmesini engellemez.

Dava Süreci ve İspat Stratejisi

Muvazaanın tespiti davası, genellikle işçilik alacakları veya işe iade talebiyle birlikte açılır. İşçinin, gerçekte kime bağlı çalıştığını (talimat, denetim, bordro düzenleme yetkisi kimde), işin niteliğinin asıl iş mi yardımcı iş mi olduğunu ve alt işverenin bağımsız bir organizasyona sahip olup olmadığını gösteren delilleri (iş talimatları, organizasyon şeması, tanık beyanları) toplaması, davanın seyrini belirleyici şekilde etkiler.

Pratik Öneriler

• İşveren iseniz, alt işverenlik sözleşmelerinizi yalnızca gerçekten uzmanlık gerektiren veya yardımcı nitelikteki işler için kurun ve bunu sözleşmede somut biçimde gerekçelendirin.
• İşçi iseniz, işvereninizin kim olduğu, talimatları kimden aldığınız ve bordronuzu kimin düzenlediği konusunda kayıt tutun.

Sonuç

Alt işverenlik ilişkisi, ancak kanunda öngörülen sınırlar içinde kurulduğunda geçerlidir; aksi halde işçi lehine önemli sonuçlar doğuran bir muvazaa haline gelir. Taşeron ilişkinizin geçerliliğinin değerlendirilmesi için iş hukuku sayfamızdan büromuzla iletişime geçebilirsiniz.