Boşanan Kadın Sigortasız Kalırsa Genel Sağlık Sigortası Başvurusu Nasıl Yapılır?

Boşanma kararı kesinleştiğinde eşinin sigortası kapsamından çıkan kadın, sağlık güvencesi için çoğunlukla dört yoldan birine girer: kendi adına sigortalı çalışır, isteğe bağlı sigortalı olur, gelir testi sonucunda genel sağlık sigortalısı sayılır ya da hiçbirine girmiyorsa Kurum tarafından resen tescil edilir. Doğru yolu belirleyen etkenler çalışma durumu, hane geliri ve başka bir ülkede sağlık hakkının bulunup bulunmadığıdır. Eşinin sigortasının neden sona erdiğini boşandıktan sonra eşin sigortasından sağlık yararlanması yazısında anlattık; burada yöntemi adım adım ele alıyoruz.

İlk adım: Hangi gruba girdiğinizi tespit edin

Başvuru yapmadan önce kendinize şu soruları sorun. Çalışıyor musunuz ya da çalışacak mısınız? Aylık veya gelir alıyor musunuz (yetim aylığı gibi)? Hane içi geliriniz düşük mü? Başka bir ülkede sağlık sigortası hakkınız var mı? Cevaplar, 5510 sayılı Kanun m. 60’taki hangi bendin size uyduğunu gösterir. Genç yaşta boşananlar için bir ihtimal daha vardır: on sekiz yaşını, lise ve dengi öğrenimde yirmi, yükseköğrenimde yirmi beş yaşını doldurmamış, evli olmayan ve kendi sigortalılığı bulunmayan çocuk, sigortalı ana veya babasının bakmakla yükümlü olduğu kişi sayılabilir (5510 sayılı Kanun m. 3).

Kanun bu bentleri şöyle sıralar: (a) zorunlu sigortalılar, (b) isteğe bağlı sigortalılar, (c) bunların dışında kalanlardan sayılan özel gruplar (gelir testi, 65 yaş aylığı alanlar, harp malullüğü aylığı alanlar gibi), (d) oturma izni almış yabancılar, (e) işsizlik ödeneği alanlar, (f) gelir veya aylık alanlar ve (g) diğer bentlerin dışında kalan, başka bir ülkede sağlık sigortasından yararlanma hakkı bulunmayan vatandaşlar.

Kendi adınıza çalışmaya başlıyorsanız

Hizmet akdiyle çalışmaya başlayan kişi işveren tarafından sigortalı olarak bildirilir ve genel sağlık sigortası otomatik biçimde başlar. m. 61’e göre (a) ve (b) bentlerinde sayılanlar, sigortalı veya isteğe bağlı sigortalı olarak tescil edildikleri tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılır ve ayrıca bir bildirime gerek olmaksızın tescil edilmiş sayılır. Dolayısıyla çalışmaya başlamak, başvuru gerektirmeyen en basit yoldur. İsteğe bağlı sigortalılık ise kişinin kendi başvurusuyla ve prim ödemesiyle işler; ayrıntılar Kurumca açıklanır.

Gelir testi yoluyla sigortalı olmak

Çalışmıyorsanız ve hane geliriniz düşükse gelir testi yolu önemlidir. m. 60/1-c-1’e göre harcamalar, taşınır ve taşınmazlar ile bunlardan doğan haklar dikkate alınarak Kurumca belirlenecek test yöntemleri ve verilerle tespit edilen, aile içinde kişi başına düşen aylık gelir asgari ücretin üçte birinden azsa kişi genel sağlık sigortalısı sayılır. Burada “aile” kavramı da kanunda tanımlıdır: aynı hane içinde yaşayan eş, evli olmayan çocuk, büyük ana ve büyük babadan oluşur. Boşanmış bir kadın için bu tanım önemlidir; çünkü artık eski eş aile kapsamında sayılmaz. Kanundaki tanım eş, evli olmayan çocuk, büyük ana ve büyük babayı sayar; hanedeki kimlerin hesaba gireceğini Kurum bu tanıma göre belirler.

Gelir testi sonucu olumluysa sigortalılık, talep tarihinden başlar (m. 61/b). Bu nedenle boşanma kesinleştiğinde bekleyip aylarca başvuru yapmamak, sigortasız kalınan sürenin uzamasına yol açar.

Hiçbirine girmiyorsanız: (g) bendi ve resen tescil

Boşanan kadın kendi adına çalışmıyor, aylık almıyor ve gelir testi sonucunda m. 60/1-c-1 kapsamına da girmiyorsa, üstelik başka bir ülkede sağlık sigortası hakkı bulunmuyorsa, (g) bendi devreye girer. m. 61/f uyarınca bu bende girenler, diğer bentlere göre genel sağlık sigortalısı olmadıkları veya yararlanma hakları sona erdiği tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılırlar ve Kurumca resen tescil edilirler. Yani Kurum sizi sisteme kendisi alır; ancak bu durumda prim ve borç durumu sağlık hizmetinden yararlanma şartlarını etkiler. Prim miktarını ve ödeme usulünü Kurumdan öğrenin; rakam burada verilmemiştir çünkü her yıl değişir.

Aylık alıyorsanız sigortanız ayrıca başlar

Boşanmış bir kadın, ana veya babasından yetim aylığı ya da başka bir gelir veya aylık alıyorsa, 5510 sayılı Kanun m. 60/1-f uyarınca genel sağlık sigortalısı sayılır. m. 61’e göre bu bende girenler, gelir veya aylıktan yararlanmaya başladıkları tarihten itibaren sigortalı olur ve ayrıca bildirime gerek kalmadan tescil edilmiş sayılır. Bu yüzden aylığa hak kazanabilecek durumdaki bir kadının önce aylık başvurusunu değerlendirmesi, sağlık güvencesi sorununu da çözebilir. Kanunun bu ihtimali boşanmış kız çocuğuna yetim aylığı yazısında anlattık. Birden fazla bende girilmesi hâlinde hangi bendin esas alınacağı konusunda m. 60’ın düzenlemesi vardır: (f) bendi kapsamında gelir alması nedeniyle sigortalı sayılanlar, aynı zamanda diğer bentler gereği de sigortalı sayılıyorsa (f) dışındaki bentler kapsamında sigortalı sayılır.

Şiddet mağduru kadınlar için ayrı bir yol

Boşanma sürecinde şiddete maruz kalmış ve hakkında 6284 sayılı Kanun uyarınca koruyucu tedbir kararı verilmiş kadınlar için kanun ayrı bir kolaylık getirmiştir. Genel sağlık sigortalısı olmayan ve bakmakla yükümlü olunan kişi kapsamına da girmeyen ya da sigorta kapsamında olup sağlık yardımlarından yararlanamayan bu kişiler, bu hâllerin devamı süresince gelir tespiti yapılmaksızın m. 60/1-c-1 kapsamında genel sağlık sigortalısı sayılır. Yani koruma kararı devam ettiği sürece gelir testi sonucunu beklemeniz gerekmez. Koruma kararlarının süresi ve uzatılması için 6284 kapsamında tedbir nafakası ve koruma kararının süresi yazısına bakabilirsiniz.

Yurt dışında sigortası olan kadınlar

(g) bendi, “başka bir ülkede sağlık sigortasından yararlanma hakkı bulunmayan” vatandaşları kapsar. Boşandıktan sonra yurt dışında yaşayan ya da yurt dışındaki bir sigortadan yararlanan kadın için bu bent uygulanmaz. Ayrıca genel sağlık sigortalılığı, yerleşim yerinin Türkiye olmadığı tarihten itibaren sona erer (m. 61). Boşanma sonrası yurt dışına yerleşmeyi düşünen kadınlar bu noktayı önceden planlamalıdır.

Sağlık hizmetinden yararlanmanın şartları

Sigortalı sayılmak ile sağlık hizmetine erişmek aynı şey değildir. m. 67 şunları arar: sağlık hizmeti sunucusuna başvurulan tarihten önceki son bir yıl içinde toplam otuz gün genel sağlık sigortası prim ödeme gün sayısı. (g) bendine tabi kişilerde ayrıca başvuru tarihinde altmış günden fazla prim ve prime ilişkin borç bulunmaması gerekir; tecil ve taksitlendirilmiş borçlar bu kuralın dışındadır.

Boşanan kadın için en önemli istisna şudur: genel sağlık sigortalısının bakmakla yükümlü olduğu kişi kapsamından çıkanlar, genel sağlık sigortalısı oldukları tarihten itibaren otuz gün içinde sağlık hizmetlerinden yararlanırken prim gün sayısı aranmaz. Ayrıca acil haller, trafik kazası, on sekiz yaşından küçükler, iş kazası ve meslek hastalığı gibi durumlarda prim şartı hiç aranmaz. Gelir testi kapsamındaki (c) bendi sigortalıları için otuz günlük prim gün şartı zaten uygulanmaz.

Durumunuz değişirse bir ay içinde bildirim

m. 61’e göre genel sağlık sigortalısı iken durumunda değişiklik olan kişilerden (c)(1) bendine veya (g) bendine girenler, değişiklik tarihinden itibaren en geç bir ay içinde Kuruma başvurmak zorundadır. Örneğin gelir testi kapsamında sigortalı olan bir kadının evlenmesi, hane halkının değişmesi ya da işe başlaması bu bildirimi gerektirebilir. Kuruma başvuru sonucunda kişinin (c)(1) kapsamına girmediği tespit edilirse, değişiklik tarihinden başlamak üzere (g) bendine göre sigortalı sayılır.

Çocuklar ayrıca başvuru gerektirir mi?

Bu konuda kanun açıktır: genel sağlık sigortalısı sayılanların çocukları, ana ya da babanın tescil edilmiş olmasına bakılmaksızın ve ayrıca bir işleme gerek olmaksızın on sekiz yaşını doldurana kadar genel sağlık sigortalısı veya genel sağlık sigortalısının bakmakla yükümlü olduğu kişi olarak sağlık hizmetlerinden yararlandırılır (m. 61/2). Yani boşanan ebeveynin kendi sigortalılığını kurması, çocuğun güvencesini de destekler. Çocuğun hangi ebeveyne bağlı olacağı konusu boşanma sonrası çocuğun sağlık güvencesi yazısında işlendi.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Çalışmayan bir kadın, boşanma kararının kesinleşmesinin ardından eşinin sigortasından çıkıyor. İki çocuğuyla birlikte annesinin evinde yaşıyor. Hanede kadın, iki çocuk ve annesi bulunuyor; annenin emekli aylığı var. Aile içi gelir hesaplanırken hanedeki kişilerden hangilerinin kanundaki aile tanımına girdiğini ve gelir ile mal varlığı bilgilerini Kurum değerlendirecektir. Sonuç, hanenin toplam durumuna göre olumlu ya da olumsuz çıkabilir. Olumsuz çıkarsa (g) bendi gündeme gelir. Bu örnekte hiçbir tutar ya da sonuç tahmini yapılmamıştır; her hane için sonuç farklıdır.

Sık yapılan hatalar

1. Kesinleşme tarihinden sonra Kurumda kaydı kontrol etmemek,
2. Gelir testi başvurusunu “nasılsa sigorta devam ediyordur” diye ertelemek,
3. Hanedeki kişilerin gelir bilgilerini eksik ya da hatalı vermek,
4. Prim borcu birikmesine rağmen sağlık hizmeti almaya çalışıp reddedilmek,
5. Durum değişikliğini bir ay içinde bildirmemek.

Boşanma sonrasında yapılması gereken diğer işlemler için boşanma kararı kesinleştikten sonra yapılacaklar yazısına, nüfus kaydı için boşanma kararının nüfus kaydına işlenmesi yazısına bakabilirsiniz. Eski eşinizden nafaka talep edebilecek durumdaysanız yoksulluk nafakası şartları yazısına da bakabilirsiniz.

Durumunuza göre yol haritası çıkaralım

Sağlık güvencesinde boşluk bırakmak istemiyorsanız ilk günden Kurum kaydınıza bakmak, sonra hangi bende girdiğinizi belirlemek gerekir. Bu adımlarda kendi dosyanızı anlatmak için bizi telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler bulunuyor. Boşanma sürecinin diğer yönleri için aile hukuku sayfamıza da göz atabilirsiniz. Dosyanızın sonucu hane ve gelir bilgilerinize bağlıdır.