Evlilik Nasıl Sona Erer? Ölüm, Boşanma, Butlan ve Gaiplik Halleri

Evliliğin nasıl başladığını çoğu kişi bilir; peki nasıl sona erdiğini? Hukuk, evliliğin bitmesi için birden fazla yol öngörür ve her yolun sonuçları farklıdır. Ölümle sona eren bir evlilikte miras hukuku devreye girerken, boşanmada nafaka ve tazminat, butlanda ise iyiniyetli eşin korunması öne çıkar. Bu yazıda evliliği sona erdiren halleri, aralarındaki farkları ve mal rejimi ile miras üzerindeki etkilerini anlatıyoruz.

1. Eşin Ölümü

Evlilik, eşlerden birinin ölümüyle kendiliğinden sona erer; bunun için mahkeme kararı gerekmez. Ölümle birlikte mal rejimi de sona erer (TMK m. 225/1). Sağ kalan eş, ölen eşin yasal mirasçısı olur; ancak önce mal rejiminin tasfiyesi yapılır ve sağ kalan eşin katılma alacağı ayrılır. Sağ kalan eş ayrıca birlikte yaşadıkları konut üzerinde intifa veya oturma hakkı isteyebilir. Ayrıntı için sağ kalan eşin miras payı yazısına bakabilirsiniz.

2. Boşanma

Boşanma, mahkeme kararıyla evliliğin sona erdirilmesidir. Kanun, özel boşanma sebeplerini (zina, hayata kast ve pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk, akıl hastalığı) ve genel sebep olan evlilik birliğinin temelinden sarsılmasını düzenler (TMK m. 161-166). Boşanma kararı kesinleştiğinde evlilik sona erer; sonuçları şunlardır:

• Kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır; kocasının soyadını kullanmakta menfaati varsa hâkimden izin isteyebilir (m. 173).
• Kusursuz veya daha az kusurlu taraf maddi tazminat, kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf manevi tazminat isteyebilir (m. 174).
• Yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan taraf yoksulluk nafakası isteyebilir (m. 175).
• Boşanan eşler birbirinin yasal mirasçısı olamaz (m. 181).
• Mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer ve tasfiye yapılır (m. 179, 225).

Evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar (m. 178). Sürecin ayrıntısı için boşanma davası nasıl açılır yazısına bakabilirsiniz.

3. Evliliğin Butlanı

Bazı evlilikler kuruluş anında kanunun aradığı şartlardan yoksundur. Bu durumda mahkeme evliliğin batıl olduğuna karar verir. Butlan iki türlüdür:

• Mutlak butlan: Eşlerden birinin evlenme sırasında evli olması, sürekli ayırt etme gücünden yoksunluk, evlenmeye engel akıl hastalığı ve hısımlık engeli sebeplerinde söz konusudur (m. 145). Dava Cumhuriyet savcısı tarafından da açılabilir (m. 146).
• Nispi butlan: Geçici ayırt etme gücü yoksunluğu, yanılma, aldatma, korkutma ve küçük veya kısıtlının izinsiz evlenmesi gibi sebeplerle eşin açabileceği iptal davasıdır (m. 148-153).

Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer ve mutlak butlan halinde bile karara kadar evlilik geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (m. 156). Butlana karar verilen evlilikten doğan çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır (m. 157); iyiniyetli eş, evlenmeyle kazandığı kişisel durumu korur ve mal rejimi tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı bakımından boşanma hükümleri uygulanır (m. 158). Ayrıntı için evliliğin mutlak butlanı ve evliliğin nispi butlanı yazılarına bakabilirsiniz.

4. Gaiplik ve Evliliğin Feshi

Eşi kaybolan kişi bakımından gaiplik kararı tek başına evliliği bitirmez. Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez; fesih gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrıca istenebilir (m. 131). Bu konuda kayıp eşin evliliğinin feshi ve yeniden evlenme yazımıza bakabilirsiniz.

5. Ayrılık Kararı: Evliliği Bitirmeyen Durum

Boşanma davası açma hakkı olan eş, dilerse ayrılık isteyebilir (m. 167). Ayrılığa bir yıldan üç yıla kadar bir süre için karar verilebilir; süre kesinleşmeyle başlar ve bitince ayrılık durumu kendiliğinden sona erer. Ortak hayat yeniden kurulmamışsa eşlerden her biri boşanma davası açabilir (m. 171-172). Ayrılık süresince evlilik devam eder; bu nedenle eşler arası miras hakkı sürer. Ayrıntı için ayrılık kararı nedir yazısına bakabilirsiniz.

Sona Erme Sebebine Göre Sonuçların Karşılaştırması

Sık Yapılan Hatalar

• Ayrılık kararının evliliği bitirdiğini sanmak,
• Gaiplik kararı alınınca evliliğin kendiliğinden sona erdiğini düşünmek,
• Boşanma sonrası bir yıllık zamanaşımı süresini kaçırmak,
• Butlanın geçmişe etkili olduğunu varsaymak; oysa karara kadar evlilik sonuç doğurur.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir çiftin evliliği boşanma davasıyla sona erer; karar kesinleştikten sonra taraflardan biri, mal rejimi tasfiyesi için bir yıllık süreyi kaçırmadan dava açar. Başka bir çiftte ise eşlerden biri, evlenme sırasında önceki evliliğinin sürdüğü ortaya çıkınca butlan davası sonucu evlilik batıl sayılır; iyiniyetli eş mal tasfiyesi ve nafaka bakımından boşanma hükümlerinden yararlanır. Bu örnekler, aynı sonucun farklı yollarla doğduğunu ve sonuçların değiştiğini gösterir.

Evlilik Sona Erdikten Sonra Yapılması Gerekenler

Sona erme sebebi ne olursa olsun bazı işlemler ortaktır: nüfus kaydının güncellenmesi, mal rejiminin tasfiyesi için belge toplanması, varsa çocuklara ilişkin kararların uygulanması ve sigorta ile banka kayıtlarının gözden geçirilmesi. Ölüm halinde mirasçılık belgesi alınması ve veraset işlemleri, boşanma halinde ise kesinleşme şerhinin alınması ve zamanaşımı süresinin takibi öncelik taşır. Butlan ve fesih hallerinde ise kararın nüfus kaydına işlenmesi ve iyiniyetli eşin haklarının kullanılması gerekir. İşlemlerin zamanında yapılması, hak kayıplarını önler.

Sonuç

Evlilik ölüm, boşanma, butlan veya gaiplikte fesih yoluyla sona erebilir; her yolun miras, nafaka, tazminat ve mal rejimi bakımından ayrı sonuçları vardır. Hangi yolun kendi durumunuza uygun olduğunu öğrenmek isterseniz aile hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla ulaşabilirsiniz.