Boşanmada Yurt Dışında Yaşayan Ebeveynin Çocukla Görüşme Düzeni Nasıl Kurulur?

Ebeveynlerden biri yurt dışında yaşıyorsa “iki haftada bir hafta sonu” gibi klasik görüşme düzeni anlamsızlaşır. Ama bu, çocukla ilişkinin sona ereceği anlamına gelmez. Velayeti kendisine verilmeyen ana veya babanın çocukla uygun kişisel ilişki kurma hakkı kanundan doğar (TMK m. 323) ve mesafe bu hakkı ortadan kaldırmaz; yalnızca biçimini değiştirir. Genellikle uzun tatil dönemleri ve düzenli iletişim araçları öne çıkar.

Bu sayfa hem yurt dışında yaşayıp çocuğunu görmek isteyen ebeveyn hem de Türkiye’de çocukla yaşayıp uzaktaki ebeveynin düzenini kurmak isteyen ebeveyn için hazırlandı.

Mahkeme nasıl bir düzen kurar?

Hâkimin ölçüsü, velayeti kullanmayan eşin çocuk ile kişisel ilişkisinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarıdır (TMK m. 182/3). Mesafe uzun olduğunda bu ölçü şu soruları getirir: Çocuğun okul düzeni uzun yolculuğa uygun mu? Yolculuk çocuğun sağlığını ve gelişimini zorlar mı? Çocuk uzaktaki ebeveynle hangi dilde ve hangi ortamda vakit geçirecek?

Bu sorulara verilen cevaplara göre mahkeme iki yönden birine eğilebilir. Birincisi çocuğu yılda birkaç kez, daha uzun süreli ziyarete göndermek. İkincisi uzaktaki ebeveynin Türkiye’ye gelip çocukla burada belirli süre geçirmesi. Bazen her iki seçenek birlikte düzenlenir.

Tatil ağırlıklı düzen: ne anlama gelir?

Tatil ağırlıklı düzen, hafta sonları yerine yaz tatili, yarıyıl tatili ve bayramları esas alan bir takvimdir. Örnek bir yapı şöyle olabilir: yaz tatilinin belirli bir bölümü uzaktaki ebeveyne ayrılır, yarıyıl tatilinin bir kısmı geçirilir, bayramlar birinde bir ebeveyne bırakılır. Bunlar yalnızca örnektir; bölüşümün kaç gün olacağı çocuğun yaşına, okul takvimine ve yolculuğun uzunluğuna göre değişir.

Küçük çocuklarda uzun süreli ayrılığın çocuğu zorlayabileceği düşünülür; bu nedenle taraflar ve mahkeme küçük yaşta daha kısa ve kademeli bir düzen, çocuk büyüdükçe daha uzun dönemler öngörebilir. Kararın bu esnekliği içermesi, ileride durum değiştiğinde yeniden dava açma ihtiyacını azaltır. Tatil düzeninin ayrıntıları için yaz tatili ve yarıyıl tatilinde çocukla görüşme ve bayram ve özel günlerde çocukla görüşme yazılarına bakabilirsiniz.

Görüntülü ve telefonla görüşme

Uzaktaki ebeveyn için görüntülü görüşme düzeni, tatil dönemleri dışında ilişkinin canlı kalmasını sağlar. Kararda ya da protokolde belirlenebilecek başlıca noktalar şunlardır:

• Haftada kaç kez ve hangi gün-saatte görüşüleceği,
• Saat farkının dikkate alınması (çocuğun uyku ve okul düzenine uygun saat),
• Görüşmenin süresi ve çocuğun yaşına uygun sıklığı,
• Görüşme sırasında velayet sahibinin ev içinde çocuğa alan tanıması,
• Teknik sorun olduğunda yedek plan.

Bu başlıklar kararda yer almazsa uygulamada tartışma çıkar. “Çocuğun uygun olduğu saatlerde görüşür” cümlesi, kimin ne zaman uygun bulacağı sorusunu çözmez. Telefon ve görüntülü görüşme hakkının ayrıntısını boşandıktan sonra çocukla telefon ve görüntülü görüşme hakkı yazısında anlattık.

Masraf: ulaşım ve konaklama kimde?

Kanunda uzakta yaşayan ebeveynin görüşme masraflarının nasıl paylaşılacağına dair açık bir kural yoktur. Bu sebeple masraf paylaşımı genellikle protokolde ya da mahkemenin düzenlemesinde ele alınır. Uçak bileti, çocuğa eşlik eden kişinin masrafı, vize ve pasaport gideri, konaklama gibi kalemler ayrı ayrı yazılırsa ileride tartışma azalır.

Çocuğa eşlik etme konusu da önemlidir. Küçük bir çocuk uçak yolculuğunu tek başına yapmayabilir; bu durumda velayet sahibi mi, uzaktaki ebeveyn mi çocuğu getirip götürecek, bu hem masraf hem güven meselesidir. Karşılıklı güven az olduğunda taraflar, çocuğun teslim edileceği havalimanını, karşılayacak kişiyi ve iletişim saatlerini yazılı hâle getirebilir.

Çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılma yükümlülüğü ise ayrı bir konudur; velayet kendisine verilmeyen ebeveyn gücü oranında bu giderlere katılmak zorundadır (TMK m. 182/3). Görüşme masrafı ile bu katılım payı ayrı konulardır; birini diğerinden kendi kararınızla mahsup etmeden önce kararı ya da protokolü kontrol etmek gerekir.

Yurt dışı seyahat izni ve dönüş güvencesi

Çocuk görüşme için yurt dışına gidecekse seyahat izni, pasaport ve dönüş güvencesi baştan düzenlenmelidir. Velayet sahibi ebeveynin rızası, kararda yer alan hüküm ya da mahkeme izni olmadan çocuğun yurt dışına çıkarılması uyuşmazlık doğurur. İzin vermeyen eski eş karşısında neler yapılabileceğini boşanmış eşim çocuğun yurt dışına çıkmasına izin vermiyor yazısında anlattık; protokolde bu hususun nasıl yazılacağı için protokolde çocuğun yurt dışı seyahati maddesi yazısına bakılabilir.

Dönüş güvencesi, çocuğun görüşme sonunda geri döneceğine ilişkin taahhütleri ve belgeleri kapsar: dönüş bileti, konaklama adresi, iletişim bilgileri, olağanüstü durumda bildirim yükümlülüğü gibi. Bu güvenceler özellikle çocuğun Sözleşmeye taraf olmayan bir ülkeye gideceği durumlarda önemlidir. Çünkü 5717 sayılı Kanun yalnızca Sözleşmeye taraf ülkeler arasında işleyen bir iade mekanizması kurar; bu kanun on altı yaşını tamamlamamış çocukları kapsar (5717 sayılı Kanun m. 3). Başvurunun nasıl yapıldığı ise 5717 sayılı Kanun m. 7’de düzenlenmiştir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Baba iş nedeniyle Avrupa’da yaşıyor, anne ve yedi yaşındaki çocuk Türkiye’de. Boşanma protokolünde yalnızca “taraflar çocuğun menfaatine uygun şekilde görüşür” yazıyor. Baba çocuğu görmek istiyor, anne ise uzun yolculuğun çocuğu yorduğunu düşünüyor.

Taraflar anlaşırsa yazılı bir plan yapabilir: yaz tatilinin bir bölümü baba yanında, yarıyıl tatilinde kısa ziyaret, hafta içi iki akşam görüntülü görüşme, uçak masrafı yarı yarıya. Anlaşmazlarsa baba aile mahkemesine başvurur ve mahkeme çocuğun yaşını, okulunu, babanın konutunu, geçmişteki ilişkiyi ve annenin kaygısını tartar. Hangi düzenin çıkacağını burada öngörmek mümkün değildir.

Hangi mahkemeye başvurulur?

Aile mahkemesine. Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar (4787 sayılı Kanun m. 2, 4). Kişisel ilişki düzenlemesinde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (TMK m. 326/1). Çocuk Türkiye’de yaşıyorsa çocuğun oturduğu yer Türkiye’de olduğundan dava Türkiye’de açılabilir; yurt dışındaki ebeveyn dava için vekâletname verebilir. Vekâletname işlemlerinin ayrıntısı için yurt dışından boşanma davası için vekâletname düzenleme yazısına bakabilirsiniz.

Çocuğun yaşı düzeni nasıl etkiler?

Kanun yaşa göre sabit bir görüşme takvimi vermez; hâkim her çocuğa kendi gelişimi içinde bakar. Yine de bazı etkenler pratikte öne çıkar. Bebek ve çok küçük çocuklarda yolculuk ve ortam değişikliği daha yorucu olabileceği için uzak mesafeli ziyaretler genellikle daha kısa ve kademeli tutulur, sık görüntülü görüşme ise bağı canlı tutmak için kullanılır. Okul çağındaki çocukta ders takvimi belirleyicidir; yaz tatili uzun bir blok için uygun zemin sunar. Ergenlik çağındaki çocukta ise çocuğun kendi isteği ve sosyal hayatı daha fazla ağırlık kazanır.

Çocuğun uzaktaki ebeveynin yaşadığı ülkenin dilini bilmesi, orada bir çevresi olup olmaması ve ebeveynin konutunun çocuğa uygun olması da düzenin gerçekçi olup olmadığını gösterir. Mahkeme gerekli gördüğünde pedagog veya psikolog raporu isteyebilir. Bu inceleme hakkında hazırlık için psikolog ve pedagog raporu yazısına bakabilirsiniz.

Düzene uyulmazsa ne olur?

Mesafe nedeniyle aksayan görüşmeler iki tarafı da zorlayabilir. Velayet sahibi çocuğu belirlenen tarihte göndermezse ya da uzaktaki ebeveyn çocuğu zamanında geri getirmezse mahkeme kararı ihlal edilmiş olur. TMK m. 324/3’e göre velayet kendisine bırakılan ana veya baba kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir; bu husus karar verilirken ihtar edilir (TMK m. 182/2).

Kararın zorla yerine getirilmesi tarafında çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları, çocuğun yerleşim yeri müdürlüğü olan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir (5395 sayılı Kanun m. 41/A). Kişisel ilişki emrine aykırı davranışta bir ay içinde yapılan şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi öngörülmüştür; çocuğu belirlenen sürenin bitiminde getirmeyen hak sahibi için üç aya kadar disiplin hapsi söz konusudur (5395 sayılı Kanun m. 41/F). Bu yaptırımlar çocuğun yurt dışında olduğu durumlarda doğrudan işlemeyebilir; bu yüzden en baştan dönüş güvencesi düzenlenir.

Mesafeli bir düzende iki taraf da iletişimi yazılı tutmalıdır. Planlanan seyahat tarihi, bilet bilgisi, teslim saati ve yapılan değişiklikler mesajla teyit edilirse sonradan “böyle anlaşmadık” tartışması çıkmaz.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, mesafeye rağmen klasik hafta sonu düzeni istemek; uygulanamayacak bir karar çıkarsa bu iki tarafı da zor durumda bırakır. İkinci hata, masrafı hiç yazmamak. Üçüncü hata, görüntülü görüşme saatini belirtmemek. Dördüncü hata ise, çocuğu yurt dışına göndermeden önce dönüş güvencesini sağlamamaktır.

Düzen kurulduktan sonra koşullar değişirse, örneğin ebeveyn Türkiye’ye dönerse ya da çocuk büyürse, TMK m. 183 çerçevesinde düzen yeniden ele alınabilir. Bu konunun ayrıntısı görüşme düzenini değiştirme yazısındadır.

Kendi dosyanız için nereden başlamalısınız?

Yurt dışında yaşayan ebeveyn için düzen kurmak, çocuğun yaşı, okul takvimi, ebeveynin yaşadığı ülke ve ekonomik durum gibi değişkenlere bağlıdır. Genel bir plan yerine dosyanıza özel plan hazırlamak gerekir. Elinizdeki kararı ya da protokolü hazırlayıp bürodan telefonla ya da WhatsApp’tan durumunuzu anlatabilirsiniz; ulaşım bilgileri iletişim sayfasında. Alanımız hakkında bilgi için aile hukuku sayfasına göz atabilirsiniz. Sonuç hâkimin takdirine ve dosyanın ayrıntısına bağlıdır.