Boşanma Davasında Hâkimin Reddi Talebi Ne Zaman ve Nasıl Yapılır?

Duruşma salonunda hâkimin size ya da eşinize karşı taraf tuttuğunu düşünebilirsiniz. Böyle bir şüphe, kanunda “hâkimin reddi” dediği bir yola bağlanır; ama bu yol hem dar hem de süreye bağlıdır. Yanlış zamanda veya yeterli dayanak göstermeden yapılan bir ret talebi kabul edilmez, üstelik kötü niyetle yapılmışsa para cezasıyla sonuçlanabilir. Boşanma davaları duygusal olarak yüklü olduğundan hâkime ilişkin şüpheler doğabilir; bu nedenle kuralları baştan bilmek gerekir.

Reddi ve çekinmeyi birbirinden ayırın

Hukuk Muhakemeleri Kanunu hâkimin davadan uzak durmasını iki ayrı başlıkta düzenler. Birincisi yasaklılıktır. Hâkim; kendisine ait olan davada, eşinin davasında, kendisi veya eşinin altsoy ya da üstsoyunun davasında, belirli derecedeki hısımlarının davasında, nişanlısının davasında ve taraflardan birinin vekili, vasisi veya kayyımı olarak hareket ettiği davada davaya bakamaz; talep olmasa bile çekinmek zorundadır (HMK m. 34). Bu hâllerde taraf talepte bulunmasa da hâkimin kendiliğinden çekinmesi gerekir. Aşağıda anlatılan ilk duruşma süresi ret sebepleri için konmuştur; yasak hâkimin verdiği karar istinafta kaldırma sebebidir (HMK m. 35, 353/1-a).

İkincisi retir. Hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebebin bulunması hâlinde, taraflardan biri hâkimi reddedebileceği gibi hâkim de bizzat çekilebilir (HMK m. 36). Ret talebinin esası hakkında karar yetkisi, reddi istenen hâkimde değil, talebi inceleyecek mercidedir.

Hâkim reddini gerektiren sebeplerden biri varken kendiliğinden çekilmezse, taraflardan biri ret talebinde bulununcaya kadar davaya bakabilir (HMK m. 37). Yani sebebin varlığı, talep olmadan davanın geçersiz olması sonucunu kendiliğinden doğurmaz.

Hangi sebepler ret sebebidir?

Kanun genel ölçüyü şöyle koyar: tarafsızlıktan şüpheyi gerektiren önemli bir sebep. Bunun yanında özellikle şu hâllerde ret sebebinin varlığı kabul edilir (HMK m. 36):

• Hâkimin davada iki taraftan birine öğüt vermiş ya da yol göstermiş olması.
• Davada iki taraftan birine veya üçüncü kişiye, kanunen gerekmediği hâlde görüşünü açıklamış olması.
• Davada tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş, hâkim ya da hakem sıfatıyla hareket etmiş olması; uyuşmazlıkta arabuluculuk veya uzlaştırmacılık yapmış bulunması.
• Davanın, dördüncü derece de dâhil yansoy hısımlarına ait olması.
• Dava esnasında iki taraftan biriyle davası veya aralarında bir düşmanlık bulunması.

Bu liste örnek niteliğindedir; “özellikle” sözcüğü diğer ciddi sebeplerin de ileri sürülebileceğini gösterir. Ama genel ölçü yüksektir: yalnızca hâkimin kararını beğenmemek, ara kararında sizin aleyhinize bir tespit yapması ya da duruşmada sert bir ifade kullanması kendi başına tarafsızlıktan şüpheyi gerektirir mi, bunu mahkeme dosyada tek tek değerlendirir. Hâkimin delilleri nasıl tarttığını hâkimin delilleri nasıl değerlendirdiği yazımızda anlattık; hâkimin aydınlatma görevini ise hâkimin aydınlatma ödevi yazımızda bulabilirsiniz. Bunlar yargılamanın olağan işleyişidir ve ret sebebi değildir.

Ne zamana kadar talep edilir?

Süre kuralı çok katıdır. Ret sebebini bilen taraf, talebini en geç ilk duruşmada ileri sürmek zorundadır. Sebebi davaya bakıldığı sırada öğrenmişse, öğrenmeden sonraki ilk duruşmada, yeni bir işlem yapılmadan önce talebini hemen bildirmelidir. Belirtilen sürede yapılmayan ret talebi dinlenmez (HMK m. 38/1).

“Yeni bir işlem yapılmadan önce” ifadesi önemlidir. Sebebi duruşmada öğrendiyseniz, tanık dinlenmeye, beyan alınmaya ya da başka bir usul işlemine geçilmeden talebinizi söylemeniz gerekir. Bu yüzden duruşma sırasında bir şüphe doğduğunda, ne yapacağınıza karar vermek için gün sonunu beklemek riskli olur.

Dilekçe, teslim ve karşı tarafın cevabı

Ret talebi dilekçeyle yapılır. Dilekçede ret talebinin dayandığı sebepler ile delil veya emarelerin açıkça gösterilmesi ve varsa belgelerin eklenmesi gerekir. Dilekçe, reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilir (HMK m. 38/2-3). Ret talebi geri alınamaz (HMK m. 38/4).

Hâkimi reddeden taraf, dilekçesini karşı tarafa tebliğ ettirir. Karşı taraf bir hafta içinde cevap verebilir. Süre geçtikten sonra yazı işleri müdürü dilekçeyi, varsa cevabı ve ekleri dosya ile birlikte reddi istenen hâkime verir. Hâkim bir hafta içinde dosyayı inceler ve ret sebeplerinin kanuna uygun olup olmadığı hakkındaki düşüncesini yazıyla bildirerek dosyayı merciine gönderilmek üzere yazı işleri müdürüne verir (HMK m. 38/5).

Hâkimi çekilmeye davet etmek de reddi hükmündedir (HMK m. 38/8). Yani çekilmeye davet de ret talebi gibi değerlendirilir; bu nedenle ret için aranan süre ve usul kurallarını gözetmek gerekir.

Ret talebini kim inceler?

Hâkimin reddi talebi, reddi istenen hâkim katılmaksızın mensup olduğu mahkemece incelenir. Reddedilen hâkimin katılmamasından dolayı mahkeme toplanamıyorsa ya da mahkeme tek hâkimden oluşuyorsa talep, o yerde asliye hukuk hâkimliği görevini yapan diğer mahkeme veya hâkim tarafından incelenir (HMK m. 40). Aile mahkemeleri tek hâkimli kurulduğu için (4787 sayılı Kanun m. 2) boşanma davalarında kural olarak ikinci yol işler; hangi mahkemenin inceleyeceği ise o yerdeki mahkeme düzenine göre belirlenir.

Karar dosya üzerinden inceleme yapılarak da verilebilir. Ret sebebi sabit olmasa bile merci bunu muhtemel görürse ret talebini kabul edebilir. Ret sebepleri hakkında yemin teklif olunamaz (HMK m. 42/1-3). Başka bir deyişle, sebebin kesin olarak kanıtlanması şart değildir; muhtemel görülmesi kabul için yeterli olabilir, ama dayanak somut olmak zorundadır.

Talep geri çevrilirse ne olur?

Bazı talepler incelenmeden geri çevrilir. Hâkimin reddi talebi şu hâllerde kabul edilmeyerek geri çevrilir (HMK m. 41):

• Ret talebi süresinde yapılmamışsa.
• Ret sebebi ve bu sebebe ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse.
• Ret talebinin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa.

Tek hâkimli mahkemelerde bu geri çevirme, reddedilen hâkimin kendisi tarafından yapılır. Yani kısa bir dilekçeyle “hâkim taraflı” demek bu aşamayı geçmeye yetmez; sebep, delil ve süre üçü birlikte gerekir. İlk derece mahkemesinin bu kararlarına karşı istinaf yoluna ancak hükümle birlikte başvurulabilir (HMK m. 41/3).

Talep yapılınca dava durur mu?

Reddi istenen hâkim, ret hakkında merci tarafından karar verilinceye kadar o davaya bakamaz. Şu kadar ki gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bunun dışındadır. Ret talebi merci tarafından kabul edilmezse reddi istenen hâkim davaya bakmaya devam eder (HMK m. 42/4-5).

Boşanma davalarında bu istisna önem kazanabilir: çocuğun bakımı, barınma veya geçim gibi geçici önlemler (TMK m. 169) gecikmesinde sakınca bulunan işler arasında değerlendirilebilir. Hangi işin bu istisnaya girdiği dosyanın durumuna göre değerlendirilir. Aynı durum ve olaylara dayanılarak daha önce reddedilmiş bir talep yeniden yapılırsa, hâkimin davaya bakmasına engel olmaz (HMK m. 42/4).

Kötü niyetli talebin sonucu

Ret talebinin kötü niyetle yapıldığı anlaşılır ve talep esas yönünden kabul edilmezse, talepte bulunanların her biri hakkında disiplin para cezasına hükmolunur. Aynı davada aynı tarafça aynı hâkim hakkında ileri sürülen ret talebi tekrar reddedilirse, verilecek disiplin para cezası bir önceki cezanın iki katından az olamaz (HMK m. 42/6-7). Tutarlar zamanla değişebileceği için burada rakam vermiyoruz; ancak asıl nokta şudur: kötü niyetle yapıldığı anlaşılan ve esastan kabul edilmeyen bir talep, sizi yalnızca davayı geciktirmekle suçlanma riskiyle karşı karşıya bırakmaz, maddi bir yaptırım da doğurabilir.

İstinaf yolu

Esas hüküm bakımından istinaf yolu açık dava ve işlerde, ret talebi hakkındaki merci kararlarına karşı tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir. Bölge adliye mahkemesinin bu husustaki kararları kesindir (HMK m. 43/2). Bölge adliye mahkemesi, ret talebinin reddine ilişkin merci kararını uygun bulmayarak kaldırırsa, ret sebebinin doğduğu tarihten itibaren reddedilen hâkimce yapılmış olan ve ret talebinde bulunan tarafça itiraz edilen esasa etkili işlemler, davaya daha sonra bakacak hâkim tarafından iptal olunur (HMK m. 43/3).

Boşanma kararına karşı istinaf yolunun genel işleyişini boşanma davasında istinaf süreci yazımızda anlattık.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Çekişmeli bir boşanma davasında, taraflardan biri ilk duruşmada hâkimin karşı tarafın kuzeni olduğunu öğreniyor; kuzenlik dördüncü derece yansoy hısımlığıdır. Hısımlık üçüncü derece içinde olsaydı (amca, yeğen gibi) konu ret değil yasaklılık olurdu. Hâkimin bunu önceden bildirmediğini görünce, öğrenir öğrenmez, yeni bir işlem yapılmadan önce talebini bildiriyor ve dilekçeyle hısımlığı gösteren nüfus kayıtlarını ekliyor.

Bu durumda iki şeye bakılır: talep süresinde mi yapıldı ve hısımlık gerçekten kanundaki derece içinde mi? Süre geçmişse talep incelenmeden geri çevrilir (HMK m. 41). Hısımlık derecesi dışında kalıyorsa talep esastan reddedilir. Örnek, hangi unsurların tartıldığını gösterir; gerçek bir dosyada sonuç, kayıtlara ve tarihlere bağlıdır.

Hâkimin reddinde sık yapılan hatalar

Birinci hata, süreyi kaçırmaktır. İlk duruşma geçtikten sonra “sonradan öğrendim” demek ancak gerçekten sebebi sonradan öğrendiyseniz işe yarar.

İkinci hata, ret sebebini gerekçesiz bırakmaktır. Dilekçede sebep ve delil veya emareler açıkça gösterilmelidir (HMK m. 38/2).

Üçüncü hata, ret talebini davayı uzatma aracı hâline getirmektir. Duruşmaların neden uzak tarihe verildiğini merak ediyorsanız duruşma günleri neden uzak yazımıza bakın.

Dördüncü hata, yetkili mahkeme ile ret talebini karıştırmaktır. Davanın yanlış mahkemede açıldığını düşünüyorsanız bu, ret talebiyle değil yetki kurallarıyla çözülecek ayrı bir konudur; ayrıntıyı boşanma davasında yetkili mahkeme yazımızda anlattık.

Kendi dosyanız için ne yapabilirsiniz?

Hâkime ilişkin bir şüphenin ret talebine dönüşüp dönüşmeyeceği, dosyadaki somut olaylara bağlıdır. Süre çok kısa olduğundan karar vermeden önce olayı bir avukatla konuşmak yerinde olur. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz. İletişim sayfasından ulaşabilir, büronun çalışma alanını aile hukuku sayfasında görebilirsiniz.