Boşanma Davasında Hâkim Tarafları Yönlendirir mi? Aydınlatma Ödevi

Evet, hâkim tarafları belli ölçüde yönlendirir; ama bu yönlendirme, davayı sizin yerinize kurmak anlamına gelmez. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 31. maddesi, uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı durumlarda hâkimin maddi veya hukuki açıdan belirsiz yahut çelişkili gördüğü hususlar hakkında taraflara açıklama yaptırabileceğini, soru sorabileceğini ve delil gösterilmesini isteyebileceğini söyler. Buna hâkimin aydınlatma ödevi denir. Sınırı ise 25. maddede çizilir: hâkim, iki taraftan birinin söylemediği şeyi veya vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz ve onları hatırlatabilecek davranışlarda dahi bulunamaz.

Aydınlatma ödevi tam olarak neyi kapsar?

Maddede üç araç sayılır: açıklama yaptırmak, soru sormak ve delil gösterilmesini istemek. Üçü de “belirsiz yahut çelişkili” hususlara bağlıdır. Bir örnekle açıklayalım. Dilekçede “eşim beni terk etti” yazıyor, ama ne zaman ayrıldığı, nereye gittiği ve birlikte yaşamın ne zaman bittiği anlaşılmıyorsa, hâkim sizden bu bilgileri duruşmada açıklamanızı isteyebilir. Dilekçe ile duruşmadaki anlatım arasında çelişki varsa, hangisinin doğru olduğunu sorabilir.

Önemli olan, hâkimin yeni bir iddia ya da yeni bir delil üretmemesidir. Eksik olan şeyin ne olduğunu söyler; ama onu doldurmak taraflara kalır. Yani “şu konuda delil sunmak ister misiniz” gibi bir soru olağan, “bu olayı da iddia edin” gibi bir yönlendirme ise sınırın dışıdır.

Sınır: taraflarca getirilme ilkesi

Medeni yargının temel ilkesi, davanın malzemesini tarafların getirmesidir. HMK m. 25/1 bunu şöyle koyar: hâkim, kanunda öngörülen istisnalar dışında, iki taraftan birinin söylemediği şeyi veya vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz. İkinci fıkra aynı mantığı delile uygular: kanunla belirtilen durumlar dışında hâkim kendiliğinden delil toplayamaz.

Buna bağlı olarak HMK m. 24 de hâkimin iki taraftan birinin talebi olmaksızın kendiliğinden bir davayı inceleyemeyeceğini ve karara bağlayamayacağını belirtir. HMK m. 26 ise hâkimin talep sonuçlarıyla bağlı olduğunu, ondan fazlasına veya başka bir şeye karar veremeyeceğini söyler; daha azına karar verebilir. Boşanma davasında bunun sonucu şudur: tazminat ve yoksulluk nafakası gibi taleplerinizi dilekçede açıkça yazmazsanız, hâkim kural olarak kendiliğinden bunlara hükmedemez; çocukla ilgili düzenlemeler ise aşağıda anlatıldığı gibi ayrıca ele alınır. Talep sonucunun nasıl kurulacağını boşanma dilekçesinde talep sonucu yazısında ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Boşanmada hâkimin rolü neden biraz farklıdır?

Boşanma davası, aile hukukunun kamu düzeniyle yakından ilgili bir alanıdır ve kanun bu davalar için özel kurallar koymuştur. TMK m. 184/1 hâkimin boşanma veya ayrılık davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamayacağını söyler. Dördüncü bent hâkimin kanıtları serbestçe takdir ettiğini ekler. Yani hâkim, iki tarafın hiç çekişmediği bir olguyu bile otomatik olarak doğru kabul etmez.

Bu kural, aydınlatma ödevini daha anlamlı kılar: hâkim, olgulara ilişkin kanaati oluşturmak için soru sormak durumunda kalabilir. Fakat yine de hâkimin yeni bir boşanma sebebi icat etmesi ya da taraflardan birinin ileri sürmediği bir olayı davaya sokması mümkün değildir. Bu iki rol birbirini tamamlar: taraflar malzemeyi getirir, hâkim malzemenin ağırlığını tartar. Taraf ikrarlarının hâkimi bağlamadığı ve yeminin önerilemeyeceği hükümleri için ikrar hâkimi bağlar mı yazısına bakabilirsiniz.

Çocuk söz konusuysa durum nasıl değişir?

Çocuğun durumu, bu dengenin bir istisnasına en yakın alandır. TMK m. 182/1, mahkemenin boşanmaya karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenleyeceğini söyler. Burada hâkimin çocuğun durumuna ilişkin kendisine düşen bir görev vardır; bu görev, taraflardan birinin açıkça talep etmemiş olması durumunda bile geçerli olabilir. Velayetin ve kişisel ilişkinin hangi ölçütlere göre düzenleneceğini velayet davası nasıl açılır yazısında bulabilirsiniz. Her somut durumda hâkimin hangi araştırmayı yapacağı dosyaya göre değişir; kural olarak bunun genel bir formülü yoktur.

Duruşmada aydınlatma nasıl görünür?

Uygulamada hâkim aydınlatma ödevini genellikle duruşmada, taraflara ya da vekillerine yönelttiği sorularla yerine getirir. HMK m. 32 yargılamayı hâkimin sevk ve idare ettiğini; HMK m. 30 ise hâkimin yargılamanın makul süre içinde ve düzenli bir biçimde yürütülmesini ve gereksiz gider yapılmamasını sağlamakla yükümlü olduğunu söyler. Bu iki hüküm, hâkimin gereksiz tekrarları keserek soruları dosyanın çözümüne odaklamasına dayanak oluşturur.

Sorular şu başlıklardan birine girebilir:

• Dilekçedeki bir olayın tarihi, yeri veya kişileri,
• Sunulan belgenin neyi göstermek için ileri sürüldüğü,
• Tanığın hangi olguyu bildiği,
• Talep sonucundaki bir kalemin neye dayandığı.

Soru sorulması, hâkimin dosyaya olumlu ya da olumsuz bakmasının işareti değildir. Aynı soru her iki tarafa da yöneltilebilir. İlk duruşmanın bu bakımdan nasıl işlediğini ilk duruşma nasıl geçer yazısında okuyabilirsiniz.

Aydınlatmanın en görünür olduğu iki an: dilekçe ve ön inceleme

İlki dava dilekçesinin incelenmesidir. Dava dilekçesinde bulunması gereken unsurlar HMK m. 119/1’de sayılır: mahkemenin adı, tarafların bilgileri, davanın konusu, olayların özeti, deliller, hukuki sebepler, açık bir talep sonucu ve imza gibi. Bu unsurlardan (a), (d), (e), (f) ve (g) bentleri dışında kalanların eksik olması hâlinde hâkim davacıya eksikliği tamamlaması için bir haftalık kesin süre verir; bu süre içinde eksiklik tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır (HMK m. 119/2). Hâkimin bu uyarısı da bir tür aydınlatmadır: dilekçeyi sizin yerinize yazmaz, hangi eksiğin tamamlanacağını bildirir. Dilekçe eksikliğinin giderilmesi için dilekçe eksikliğini giderme yazısına bakabilirsiniz.

İkincisi ön inceleme duruşmasıdır. Hâkim, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinler; sonra tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder (HMK m. 140/1). Bu tespit tutanağa geçer, tutanağın altı duruşmada hazır bulunan taraflarca imzalanır ve tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür (HMK m. 140/3). Yani hâkimin soruları, davanın hangi noktalarda gerçekten çekişmeli olduğunu belirlemek için kullanılır. Eksik bir iddianın bu aşamada fark edilmesi ve tamamlanması, ileride zaman kaybını önler.

Ön incelemenin tek duruşmada tamamlanması esastır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni gün verilir (HMK m. 140/4). Bu yüzden ilk duruşmaya hazırlıklı gitmek, hâkimin soracağı sorulara o gün cevap verebilmek açısından önemlidir.

Hukuki dinlenilme hakkı: aydınlatmanın öbür yüzü

HMK m. 27 tarafların hukuki dinlenilme hakkını düzenler. Bu hak, yargılama hakkında bilgi sahibi olmayı, açıklama ve ispat hakkını, mahkemenin açıklamaları dikkate alarak değerlendirmesini ve kararların somut ve açık biçimde gerekçelendirilmesini içerir. Aydınlatma ödevi ile hukuki dinlenilme hakkı aynı madalyonun iki yüzüdür: hâkim sorarak eksikliği giderir, taraf da cevap vererek ve delil göstererek kendi hakkını kullanır. Hâkimin sorusuna cevap vermemek, açıklama ve ispat hakkından yararlanmamak anlamına gelebilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: F, boşanma dilekçesinde eşinin “evin geçimine katkı yapmadığını” yazıyor ve tazminat talep ediyor. Dilekçede hangi dönemde ve nasıl katkı yapılmadığı belirsiz. Hâkim, ilk duruşmada F’nin vekiline bu iddianın hangi olaylara dayandığını, tanık gösterilip gösterilmeyeceğini sorabilir. Bu aydınlatma çağrısıdır. Hâkim ise F’ye “şu olayı da yazsanız iyi olur” derse, F’nin söylemediği bir vakıayı hatırlatmış olur ve HMK m. 25 sınırına yaklaşır. İlk durumda F’nin vekili iddiasını netleştirebilir; ikinci durumda yönlendirme, kanunun çizdiği sınırı aşmış olur. Bu örnek gerçek bir davayı anlatmaz.

Sık yapılan hatalar

Birinci hata, hâkimin sorusunu “bilmem ya da hatırlamıyorum” diyerek geçiştirmektir. Gerçekten hatırlamıyorsanız bunu söylemek doğrudur; ama bildiğiniz bir konuyu belirsiz bırakmak, iddianızı zayıflatır.

İkinci hata, hâkimin yönlendirmesini davanın seyri konusunda ipucu sanmaktır. Sorular dosyadaki belirsizlikleri gidermek içindir; sonucu göstermez.

Üçüncü hata, dilekçeyi hâkimin tamamlayacağını varsaymaktır. Hâkim talep sonucunuzu genişletemez; vakıaları siz getirmek zorundasınız. İleride iddiayı genişletmek gerekirse ıslah yolu mevcuttur ve kendi kuralları vardır; bunun için boşanma davasında ıslah yazısına bakabilirsiniz.

Dördüncü hata, hâkime karşı savunmacı bir üslup kullanmaktır. Hâkimin sorusu bir eleştiri değildir; sakin ve somut bir cevap, dosyanızı güçlendirir.

Kendi dosyanızda hâkimin sorularına hazırlanmak

Hâkimin hangi konuda soru soracağını önceden bilemezsiniz. Ama dilekçeyi, delilleri ve tanık listesini vekilinizle birlikte gözden geçirirseniz hangi noktaların açık kalabileceğini öngörebilirsiniz. Duruşma öncesinde hangi olayın hangi delille kanıtlanacağını bir tablo hâlinde çıkarmak yardımcı olur; ispat konusunda ispat yükü ve deliller yazısı çerçeve sunar. Kendi dosyanızın ayrıntısı için telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Daha geniş bilgi için aile hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz.