Yabancı Eşle Boşanmada Mal Rejimi İçin Hukuk Seçilebilir mi?

Eşlerden biri yabancı uyruklu, evlilik belki başka bir ülkede kuruldu ve şimdi boşanıyorsunuz. Mal paylaşımı hangi ülkenin kurallarına göre yapılacak? Cevap boşanma davasından ayrı bir kanun maddesinde: MÖHUK m. 15. Eşler evlenme anındaki mutad mesken hukukunu veya millî hukuklarından birini açık olarak seçebilir. Seçim yoksa kanun sırayla ortak millî hukuka, ortak mutad mesken hukukuna ve en sonunda Türk hukukuna gider.

Boşanmanın hukuku ile mal rejiminin hukuku ayrıdır

Yabancı unsurlu bir boşanma dosyasında tek bir “uygulanacak hukuk” yoktur. Boşanma sebepleri ve hükümleri, eşlerin ortak millî hukukuna; ayrı vatandaşlıktalarsa ortak mutad mesken hukukuna; o da yoksa Türk hukukuna tabidir (MÖHUK m. 14/1). Evliliğin genel hükümleri de benzer bir zincirle bulunur (MÖHUK m. 13/3). Mal rejimi ise bu ikisinden ayrı, kendi bağlama kuralına sahiptir.

Bunun sonucu şudur: boşanma Türk hukukuna göre görülürken evlilik mallarının hukuku yabancı bir ülkenin kanunu olabilir; tersi de mümkündür. Hâkim iki ayrı hesap yapar. Bu yüzden “Türkiye’de boşanıyoruz, mal paylaşımı da Türk kanununa göre olur” diye düşünmek her dosyada doğru değildir.

Kanun eşlere neyi seçme imkânı veriyor?

MÖHUK m. 15/1 uyarınca eşler evlilik malları hakkında iki hukuktan birini seçebilir: evlenme anındaki mutad mesken hukuku veya millî hukuklarından biri. Mutad mesken, kişinin fiilen ve sürekli yaşadığı yerdir. Millî hukuk ise vatandaşı olunan devletin hukukudur. Kanun seçimin “açık olarak” yapılmasını arar. Yani bu, hâkimin davranışlardan tahmin edeceği örtülü bir tercih olarak düşünülmemelidir; açıkça ortaya konulmuş olmalıdır.

Burada iki ayrıntıyı karıştırmamak gerekir. Birincisi, seçilebilecek hukuklar sayılıdır: eşler dilediği herhangi bir ülkenin hukukunu seçemez. İkincisi, seçilen hukuk seçildiği biçimiyle uygulanır; taraflar aksini açıkça kararlaştırmadıkça seçilen hukukun maddi hukuk hükümleri esas alınır (MÖHUK m. 2/4). Bu, seçilen ülkenin kanunlar ihtilafı kurallarının başka bir ülkeye göndermesiyle işlerin karışmasını engeller.

Seçim yapılmadıysa hangi sıra izlenir?

Eşlerin hukuk seçimi yapmadığı durum kanunun zaten öngördüğü bir durumdur. Seçim yapılmamışsa MÖHUK m. 15/1 üç basamaklı bir sıra koyar:

Önce evlenme anındaki ortak millî hukuk aranır. Eşler evlenirken aynı ülkenin vatandaşıysa o ülkenin hukuku uygulanır.

Ortak millî hukuk yoksa evlenme anındaki ortak mutad mesken hukuku aranır. Farklı vatandaşlıktaki iki kişi evlendiklerinde aynı ülkede yaşıyorsa, o ülkenin hukuku uygulanır.

Bu da yoksa Türk hukuku uygulanır. Yani eşler farklı vatandaşlıkta olup evlenme anında farklı ülkelerde yaşıyorsa mal rejimi Türk hukukuna göre belirlenir.

Eşlerden biri birden fazla devletin vatandaşıysa ve bunlardan biri Türkiye’yse, vatandaşlığa göre belirlenen hukuk bakımından Türk hukuku esas alınır (MÖHUK m. 4/1-b). Bu nedenle çifte vatandaşlığı olan eşlerin dosyaları ayrıca incelenmelidir.

Taşınmazlar için ayrı bir kural var

MÖHUK m. 15/2 şunu söyler: malların tasfiyesinde taşınmazlar için bulundukları ülke hukuku uygulanır. Türkiye’de tapuda kayıtlı bir daire, Türk hukukuna göre tasfiye edilir; yurt dışındaki bir ev için o ülkenin hukuku esas olur. Aynı çiftin banka hesapları, araçları ve diğer taşınır malları ise yukarıdaki sıralamadaki hukuka bağlanır.

Bu ikili yapı dosyayı karmaşıklaştırabilir. Aynı evlilikte hem Türkiye’de hem yurt dışında taşınmaz varsa, katılma alacağı hesabı tek bir hukukla bitmez. Yurt dışındaki mallar için ayrıca boşanmada yurt dışındaki ev, arsa ve banka hesabı paylaşımı yazısına bakabilirsiniz.

Evlendikten sonra hukuk değişebilir mi?

Kanun, evlenmeden sonra yeni bir ortak hukuka sahip olan eşlerin, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak üzere bu yeni hukuka tabi olabileceğini belirtir (MÖHUK m. 15/3). Örneğin iki ayrı vatandaşlıktaki çift evlendikten yıllar sonra aynı ülkenin vatandaşlığını alır ya da ortak bir mutad meskene yerleşirse, mal rejimlerini bu ortak hukuka bağlayabilir.

Bu imkân otomatik işlemez; eşlerin buna yönelik iradesini ortaya koymaları gerekir. “Üçüncü kişilerin hakları saklıdır” ibaresi, geçişin alacaklıların veya tapuda hak sahibi olan kişilerin pozisyonunu kötüleştirmemesi anlamına gelir.

Türk hukuku uygulanırsa mal rejimi nasıl işler?

Hâkim Türk hukukunu uyguluyorsa yasal rejim edinilmiş mallara katılma rejimidir. Eşler arasında bu rejimin uygulanması asıldır, mal rejimi sözleşmesiyle başka bir rejim seçilebilir (TMK m. 202). Rejim sona erdiğinde mevcut edinilmiş mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235) ve her eş, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur; alacaklar takas edilir (TMK m. 236).

Evlilik 2002 öncesine dayanıyorsa ayrıca yürürlük kanunundaki geçiş kuralları gündeme gelebilir. Bu kuralları boşanmada hangi mal rejimi uygulanır yazısında ele aldık.

Yabancı hukuk uygulanırsa neler değişir?

Yabancı hukuk uygulanacaksa hâkim onu re’sen uygular ve gerekirse taraflardan yardım ister (MÖHUK m. 2/1). Hukuk tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 2/2). Yabancı hukukun bir hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa o hüküm uygulanmaz (MÖHUK m. 5).

Yabancı mal rejimi sistemleri Türk hukukundan farklı mantıklarla çalışabilir. Bu nedenle yabancı hukukun uygulanacağı bir dosyada kendi hakkınızı Türk kanununa göre hesaplayıp beklenti kurmak doğru olmaz. Önce hangi hukukun uygulanacağı, sonra o hukukun içeriği netleşmelidir. Konunun genel çerçevesini yabancı uyruklu eşle boşanmada mal paylaşımı yazısında bulabilirsiniz.

Hukuk seçiminin boşanma davasındaki yeri

Hukuk seçimi, boşanmanın kendisini değil mal paylaşımının hesabını etkiler. Boşanma kararı verilsin ya da verilmesin, mal rejiminin hangi hukuka tabi olduğu ayrı bir sorudur. Katılma alacağı ve benzeri talepler çoğunlukla boşanma davasından ayrı bir mal rejimi tasfiyesi davasında istenir; boşanma dilekçesine yazılmadı diye hak kaybolmaz. Hukuk seçimi sözleşmesi varsa bu dava açılırken dilekçeye eklemek, hâkimin uygulanacak hukuku baştan görmesini sağlar.

Mal rejiminin sona ermesi ise ayrı bir konudur: Türk hukukunda mahkeme boşanmaya karar verirse rejim dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer, dava reddedilirse ermez (TMK m. 225/2). Dolayısıyla seçilmiş yabancı hukuk bu zamanlamayı kendi kurallarına göre belirleyebilir; hâkim hangi hukukun uygulandığına bakmadan Türk kurallarıyla hesap yaparsa yanlış sonuca gidebilir. Bu yüzden dilekçede talebinizi gerekçelendirirken hukuk seçimi sözleşmesinin tarihini, imzalandığı yeri ve eşlerin o tarihteki ikamet bilgilerini açıkça yazmak yararlıdır.

Seçim yapılmadıysa yine de somut bir iş vardır: evlenme anındaki vatandaşlık ve mutad mesken bilgisinin belgelenmesi. Evlenme tarihinde eşlerin hangi ülkede yaşadığını gösteren ikamet belgesi, kira sözleşmesi, iş sözleşmesi ya da sağlık sigortası kaydı hâkimin ortak mutad mesken hukukunu bulmasını sağlar. Belge yoksa tanık beyanı gibi diğer deliller de kullanılabilir; ancak bunların ağırlığını hâkim tartar.

Varsayımsal örnek: Türk-yabancı çift ve farklı ülkelerdeki mallar

Varsayımsal bir örnek düşünelim. Türk vatandaşı bir kadın ile başka bir ülke vatandaşı bir erkek, evlendikleri sırada aynı ülkede yaşamıyor; kadın Türkiye’de, erkek kendi ülkesinde yaşıyor. Hiçbir sözleşme yapmıyorlar. Evliliğin ortasında erkeğin ülkesine taşınıyorlar, orada bir ev alıyorlar, Türkiye’deki daireyi de koruyorlar. Birkaç yıl sonra boşanma davası Türkiye’de açılıyor.

Bu örnekte hâkim şu sırayla ilerler. Ortak millî hukuk yok. Evlenme anında ortak mutad mesken de yok. O hâlde mal rejimi Türk hukukuna göre belirlenir. Ancak yurt dışındaki ev yönünden, taşınmaz olduğu için o ülkenin hukuku esas alınır. Eşlerin evlendikten sonra o ülkede yerleşmiş olması tek başına kendiliğinden rejimi değiştirmez; yeni ortak hukuk iddiası ayrıca ortaya konulmalıdır. Sonuç, dosyadaki belgelere, edinim tarihlerine ve yabancı hukukun içeriğine göre şekillenir; örnekten bir paylaşım oranı çıkarılamaz.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, mal rejimi sözleşmesinin yabancı bir noterde yapıldığı için otomatik geçerli olacağını sanmaktır. Seçilen hukuk, MÖHUK m. 15’in saydığı seçeneklerden biri olmalıdır.

İkinci hata, evlenme anındaki durumla boşanma anındaki durumu karıştırmaktır. Kanun mal rejimi için evlenme anına bakar; boşanma sırasındaki vatandaşlık veya yerleşim yeri bu sıralamayı tek başına belirlemez.

Üçüncü hata, taşınmazların da diğer mallar gibi aynı hukukla çözüleceğini düşünmektir. Taşınmaz için bulunduğu ülke hukuku ayrıca uygulanır.

Dördüncü hata, bu soruları dava başladıktan sonra düşünmeye başlamaktır. Evlenmeden önce ya da evlilik sürerken hukuk seçimini düşünmek, ileride doğabilecek belirsizliği azaltır.

Dosyanız için nereden başlamalısınız?

Başlangıç noktası evlenme anına ait iki bilgidir: o tarihte eşlerin vatandaşlıkları ve mutad meskenleri. Bunları gösteren pasaport, nüfus kayıtları, ikamet belgeleri ve varsa evlilik sırasında yapılmış sözleşme dosyanın temelini oluşturur. Mallar tarafında tapu kayıtları, banka hesap dökümleri ve satın alma belgeleri hangi malın nerede ve ne zaman edinildiğini gösterir. Boşanma tarafındaki uygulanacak hukuk için yabancı unsurlu boşanmada hangi hukuk uygulanır yazısı da yardımcı olur.

Her dosyanın ayrıntısı farklıdır. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki telefondan arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; aile hukuku çalışma alanı sayfasında diğer aile hukuku konularını da görebilirsiniz.