Evliliğin İptali (Nispi Butlan): Yanılma, Aldatma ve Korkutma

Evlilik, iki kişinin özgür iradesine dayanır. Bu irade yanlış bilgiye, aldatmaya veya korkutmaya dayanıyorsa evlilik sakat bir temel üzerine kurulmuş olur. Türk Medeni Kanunu bu durumlarda evliliğin mahkeme kararıyla iptal edilmesine imkân tanır. Bu geçersizlik türünün adı nispi butlandır. Mutlak butlandan farklı olarak yalnızca iradesi sakatlanan eş dava açabilir ve dava kısa sürelere bağlıdır. Bu yazıda evliliğin iptali sebeplerini ve davanın şartlarını açıklıyoruz.

Nispi Butlan ile Mutlak Butlan Farkı

Mutlak butlan hakkında evliliğin mutlak butlanı yazımıza bakabilirsiniz.

Nispi Butlan Sebepleri

1. Geçici ayırt etme gücü yokluğu

Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş, evliliğin iptalini isteyebilir. Örneğin evlenme anında alkol, madde veya ilaç etkisiyle ne yaptığını bilmeyecek durumda olan kişi bu kapsamdadır. Ayırt etme gücü yokluğu sürekli bir sebebe dayanıyorsa mutlak butlan söz konusu olur.

2. Yanılma

Kanun iki tür yanılmayı iptal sebebi olarak kabul eder:

• Evlenme işleminde yanılma: Eşin yanılarak evlenmek istemediği hâlde evlenme işlemi yapması. Örneğin kişinin evlenme töreni olduğunu bilmeden bir işleme katılması.
• Kişide yanılma: Evlenmek istemediği bir kimseyle yanılarak evlenmesi. Örneğin kimlik değiştirilerek yapılan evlilikler.

Eşin kişisel nitelikleri hakkındaki yanılmalar ise yanılma değil, aşağıdaki aldatma sebebi kapsamında değerlendirilir.

3. Aldatma (TMK 150)

TMK m. 150’ye göre aşağıdaki hâllerde aldatılarak evlenmeye razı edilen eş, evliliğin iptalini dava edebilir:

• Diğer eş veya üçüncü kişi tarafından eşin namus ve onuru hakkında aldatılmış olması,
• Diğer eşin, kendisinin veya altsoyunun sağlığını ağır biçimde tehlikeye düşürecek bir hastalığı gizlemiş olması.

Uygulamada aldatma sebebinin dar yorumlandığı görülür. Evliliği sürdürmeyi çekilmez kılacak önemde bir konunun gizlenmesi aranır. Örneğin:

• Eşin geçmişte işlediği ve toplumda küçük düşürücü kabul edilen ağır suçların gizlenmesi,
• Bulaşıcı ve ağır bir hastalığın bilerek saklanması,
• Evlilik birliğinin temeline ilişkin önemli bir durumun kasten gizlenmesi.

Eşin maddi durumu, mesleği veya eğitimi hakkında abartılı beyanlar ise çoğu zaman tek başına aldatma sayılmaz.

4. Korkutma (TMK 151)

TMK m. 151’e göre kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı, namus ve onuru bakımından ağır ve yakın bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilen eş, evliliğin iptalini dava edebilir. Zorla veya baskıyla yaptırılan evlilikler bu kapsamda değerlendirilir. Salt aile baskısı veya sosyal çevrenin beklentisi ise ağır ve yakın bir tehlike içermedikçe korkutma olarak kabul edilmeyebilir.

5. Yasal temsilci izni olmadan evlenme

Küçüklerin veya kısıtlıların yasal temsilcilerinin izni olmadan evlenmesi hâlinde yasal temsilci evliliğin iptalini dava edebilir. Ancak kadın gebe kalmışsa veya evlenen kişi bu arada ergin olmuşsa ya da kısıtlılık kaldırılmışsa iptal davası açılamaz.

Hak Düşürücü Süreler

Nispi butlan davası kısa sürelere bağlıdır. Kanuna göre iptal davası açma hakkı:

• İptal sebebinin öğrenildiği veya korkutmanın etkisinden kurtulunduğu tarihten başlayarak altı ay,
• Her hâlde evlenmeden başlayarak beş yıl

geçmekle düşer.

Süreler hak düşürücü olduğundan mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınır. Süre geçirildiğinde iptal davası açılamaz; ancak koşulları varsa aynı olaylar boşanma davasında ileri sürülebilir.

Dava Hakkı Kişiye Bağlıdır

Nispi butlan davası, iradesi sakatlanan eşe ait kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır. TMK m. 154 uyarınca iptal davası açma hakkı mirasçılara geçmez. Ancak davacı eş dava açtıktan sonra ölürse, açılmış olan davayı mirasçıları sürdürebilir.

İptal Kararının Sonuçları

İptal kararının sonuçları mutlak butlanla aynıdır:

• Geriye yürümez: TMK m. 156 uyarınca evlilik, iptal kararı kesinleşinceye kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.
• Çocuklar korunur: TMK m. 157 uyarınca çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır; soybağı, velayet ve nafaka konularında boşanma hükümleri uygulanır.
• Mali sonuçlar: TMK m. 158 uyarınca boşanmaya ilişkin hükümler kıyasen uygulanır. Mal rejimi tasfiye edilir; şartları varsa tazminat ve nafaka talep edilebilir.

Aldatılan veya korkutulan eş, aldatma ve korkutmayı gerçekleştiren eşe karşı manevi tazminat talebinde bulunabilir. Tazminat hakkında boşanmada manevi tazminat yazımıza bakabilirsiniz.

İspat ve Deliller

İptal davasında ispat yükü davacı eştedir. Davacı, evlenme anında iradesinin sakatlandığını ve bu sakatlığın evlenme kararını belirleyici biçimde etkilediğini ortaya koymalıdır. Kullanılabilecek deliller sebebe göre değişir:

• Aldatmada: Gizlenen hastalığa ilişkin sağlık kayıtları, gizlenen suça ilişkin mahkeme kararları, gizleme kastını gösteren yazışmalar ve tanıklar.
• Korkutmada: Tehdit içeren mesajlar, kolluk kayıtları, evlilik öncesindeki baskıyı bilen tanıklar, koruma kararları.
• Geçici ayırt etme gücü yokluğunda: Nikâh anına ilişkin tanık beyanları, sağlık kayıtları, uzman raporları.
• Öğrenme tarihinin ispatında: Sürenin başlangıcını gösteren belgeler ve yazışmalar.

Özellikle aldatma iddiasında, diğer eşin gizlediği durumu bildiği ve bilerek sakladığı ispat edilmelidir. Eşin kendisinin de bilmediği bir hastalık, aldatma kapsamında değerlendirilmeyebilir.

İptal mi, Boşanma mı?

İptal davası ile boşanma davası arasında seçim yaparken şu hususlar değerlendirilmelidir:

• Sebep evlenme anında mı vardı, yoksa evlilik sırasında mı ortaya çıktı?
• Altı aylık ve beş yıllık süreler geçmiş mi?
• İptal sebebinin ispatı mümkün mü?

Uygulamada iptal sebebine dayanılırken terditli olarak boşanma sebeplerine de dayanılması, sürelerin veya ispatın yetersiz kalması riskine karşı koruma sağlar.

Sonuç

Evliliğin iptali, evlenme iradesinin yanılma, aldatma veya korkutma gibi sebeplerle sakatlandığı durumlarda başvurulan özel bir yoldur. Kısa hak düşürücü süreler ve dar yorumlanan sebepler nedeniyle davanın hızlı ve doğru biçimde planlanması gerekir. Aile hukuku alanında evliliğin iptali veya boşanma seçeneklerinizi değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.