Yabancı Para Borcu Nasıl Ödenir? Aynen Ödeme Kaydı, Rayiç Kur ve Para Borçlarında İfa Yeri

Döviz kurlarının dalgalandığı dönemlerde, dolar veya avro cinsinden yapılan sözleşmelerde borcun hangi para birimiyle ve hangi kurla ödeneceği önemli bir uyuşmazlık konusu haline gelir. Borçlu, borcunu Türk lirasıyla ödeyebileceğini düşünürken alacaklı ise dövizle ödenmesini talep edebilir. Türk Borçlar Kanunu m. 99, yabancı para borçlarına ilişkin temel kuralları belirler. Bu yazıda yabancı para borçlarının ifasını, aynen ödeme kaydını, kur seçimini ve para borçlarının ifa yerini anlatıyoruz.

Para Borcunun Temel Kuralı

TBK m. 99/1’e göre konusu para olan borç Ülke parasıyla ödenir. Yani bir para borcunda ödeme yapılırken kural olarak Türk lirası esas alınır. Yabancı para birimi belirlenmiş olsa bile ödeme sürecinde Ülke parasının kullanılabilmesi mümkündür. Bu ilke, Türk lirasının ülke içinde yasal ödeme aracı olması ilkesine dayanır. Ancak yabancı para cinsinden borç belirlenmesine ilişkin kamu hukuku düzenlemeleri de dikkate alınmalıdır; örneğin bazı sözleşmelerde (özellikle konut kirasında ve belirli taşınmaz satışlarında) yabancı para cinsinden bedel belirlenmesi sınırlandırılabilir. Kira sözleşmelerinde bu konu için kira sözleşmesinde döviz cinsinden kira bedeli yasağı yazısına bakabilirsiniz.

Yabancı Para Borcunun Türk Lirasıyla Ödenmesi

TBK m. 99/2’ye göre Ülke parası dışında başka bir para birimiyle ödeme yapılması kararlaştırılmışsa, sözleşmede aynen ödeme veya bu anlama gelen bir ifade bulunmadıkça borç, ödeme günündeki rayiç üzerinden Ülke parasıyla da ödenebilir. Bu kural borçlunun lehinedir: örneğin 10 bin dolar borcu olan kişi, sözleşmede aynen ödeme kaydı yoksa, ödeme gününde geçerli kur üzerinden hesaplanan Türk lirasını ödeyerek borcunu kapatabilir. Yani sözleşmede yabancı para yazılı olması, borçluyu tek başına dövizle ödemeye mecbur etmez.

Aynen Ödeme Kaydı

Sözleşmede “borç aynen ödenecektir”, “ödeme yalnızca dolar cinsinden yapılacaktır” veya “efektif ödeme” gibi ifadeler bulunuyorsa, borçlu yalnızca ilgili yabancı para cinsiyle ödeme yapabilir. Bu kayıt, borçlunun Türk lirasıyla ödeme seçeneğini ortadan kaldırır. Aynen ödeme kaydının varlığı yorum konusu olabilir; sözleşmenin bütünü, tarafların amacı ve ifade biçimi dikkate alınarak değerlendirilir. Bu nedenle yabancı para borcu yazarken tarafların niyetini netleştiren açık bir ifade kullanmak önemlidir. Yorum kuralları için sözleşmenin yorumlanması ilkeleri yazısına bakılabilir.

Ödeme Günü ve Kur Seçimi

Borç ödeme gününde ödenmezse, alacaklı için önemli bir seçenek doğar. TBK m. 99/3’e göre Ülke parası dışında başka bir para birimiyle belirlenmiş ve sözleşmede aynen ödeme ya da bu anlama gelen bir ifade de bulunmadıkça, borcun ödeme gününde ödenmemesi üzerine alacaklı, bu alacağının aynen veya vade ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Ülke parası ile ödenmesini isteyebilir. Yani alacaklı üç seçenekten birini tercih edebilir:

1. Borcun yabancı para cinsiyle aynen ödenmesi,
2. Vade günündeki rayiç üzerinden Türk lirası ile ödenmesi,
3. Fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk lirası ile ödenmesi.

Alacaklı, kur farkının kendi lehine olduğu seçeneği tercih edebilir. Bu tercih hakkı, alacaklıyı borçlunun gecikmesi nedeniyle kur kaybına karşı korur. Borçlunun temerrüdünün sonuçları için borçlunun temerrüdü ve sonuçları yazısına göz atabilirsiniz.

Dava ve İcra Takibinde Yabancı Para

Alacaklı yabancı para alacağını icra takibine koyarken, alacağı dövizle veya Türk lirası karşılığıyla talep edebilir. İcra takibinde yabancı para alacağı için takip talebinde kur tarihi ve hesaplama biçimi belirtilir. Davada ise talebin yabancı para cinsi üzerinden belirlenmesi halinde mahkeme, hüküm tarihindeki kur veya alacaklının tercih ettiği tarihe göre karar verebilir. Uygulamada yargılama sürecindeki kur değişimleri sonucunu etkileyebileceğinden, alacaklı ve borçlunun kur tercihini dikkatle yapması gerekir. İcra takibinin detayları için icra ve iflas hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Faiz ve Yabancı Para

Yabancı para alacaklarında uygulanacak faiz oranı, sözleşmede belirlenmişse buna göre, belirlenmemişse yürürlükteki mevzuata göre uygulanır. Yabancı para alacaklarına ticari işlerde bankaların ilgili para birimi için uyguladığı faiz oranları gündeme gelebilir. Faiz oranının yanlış belirlenmesi, önemli bir uyuşmazlık kalemidir. Temerrüt faizi konusunda temerrüt faizi ve yasal faiz oranı yazısına göz atılabilir. Ayrıca faiz üzerine faiz yasağı için faiz üzerine faiz yasağı ve temerrüt faizinin sınırları yazısı da incelenebilir.

Para Borçlarında İfa Yeri (TBK m. 89)

TBK m. 89’a göre borcun ifa yeri, tarafların açık veya örtülü iradelerine göre belirlenir. Aksine bir anlaşma yoksa para borçları, alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde ifa edilir. Bu kural, para borçlusunun alacaklıyı bulup ödeme yapmakla yükümlü olduğunu ifade eder; yani para borcu götürülecek borçtur. Alacaklının yerleşim yerinin borcun doğumundan sonra değişmesi halinde, ifa önemli ölçüde güçleşmişse borç, alacaklının önceki yerleşim yerinde ifa edilebilir. Günümüzde banka havalesi ve elektronik ödeme yöntemleri, bu kuralın uygulanmasını kolaylaştırmıştır: alacaklının hesabına ödeme gönderilmesi, çoğunlukla ifa yeri kuralını yerine getirmiş sayılır. İfa yeri ve zamanı konusunda ayrıntı için borcun ifa yeri ve zamanı yazısı yararlıdır.

Sözleşme Hazırlarken Yabancı Para Şartı

Yabancı para borçları içeren sözleşme hazırlarken şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Bu türden bir bedel belirlemenin ilgili sözleşme türü için yasal olup olmadığı kontrol edilmelidir.
• Aynen ödeme isteniyorsa açık bir ifade yazılmalıdır.
• Türk lirası ödeme seçeneği tanınıyorsa hangi kurun (Merkez Bankası döviz alış, satış veya efektif kuru gibi) ve hangi tarihin esas alınacağı belirtilmelidir.
• Ödemenin yapılacağı banka hesabı ve para birimi net yazılmalıdır.
• Faiz oranı ve temerrüt hükümleri belirlenmelidir.

Bu belirlemeler, kur dalgalanması dönemlerinde yaşanabilecek uyuşmazlıkları azaltır.

Sık Yapılan Hatalar

• Aynen ödeme kaydı olduğu halde Türk lirasıyla ödeme yapmaya çalışmak,
• Kur tarihini ve türünü sözleşmede belirtmemek,
• Yasak veya sınırlı sözleşme türlerinde döviz bedeli yazmak,
• Alacaklı olarak kur seçeneğini kullanmayı unutmak,
• Faiz oranını yabancı para alacağına yanlış uygulamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. İki şirket, makine satışı için 20 bin avro bedelle sözleşme yapar; sözleşmede aynen ödeme kaydı yoktur. Alıcı, vade günü ödeme yapmaz ve üç ay sonra ödeme yapmak ister. Satıcı, fiilî ödeme günündeki kurun vade günündeki kurdan yüksek olduğunu gördüğü için, fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk lirası ödenmesini talep eder. TBK m. 99 uyarınca bu tercih hakkı satıcıya aittir ve kur farkı alıcının gecikmesinin sonucu olarak alıcı aleyhine ortaya çıkar.

Sonuç

Yabancı para borçlarında kural, aynen ödeme kaydı yoksa Türk lirasıyla ödemenin de mümkün olmasıdır; borçlunun geciktirmesi halinde ise alacaklı lehine kur tercih hakkı doğar. Sözleşmede bu konuların net yazılması, sonradan çıkacak uyuşmazlıkları önler. Yabancı para alacağınız veya borcunuz konusunda destek almak isterseniz borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.