Yardım Nafakası Nedir? Anne, Baba ve Kardeşe Nafaka (TMK 364)

Aile hukukunda nafaka denildiğinde çoğunlukla boşanmayla bağlantılı nafakalar akla gelir. Oysa Türk Medeni Kanunu (TMK), aile bağının getirdiği dayanışma yükümlülüğünün bir sonucu olarak, eşler dışında yakın akrabalar arasında da nafaka yükümlülüğü öngörür. Bu nafakanın adı yardım nafakasıdır. Yaşlı anne babasına bakamayan veya yoksulluğa düşen kardeşine destek olmayan kişiler için bu kurum önemli sonuçlar doğurabilir. Bu yazıda yardım nafakasının şartlarını ve dava sürecini açıklıyoruz.

Hukuki Dayanak

TMK m. 364’e göre herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür. Ancak kardeşlerden nafaka istenebilmesi için bunların refah içinde bulunmaları gerekir.

Yardım nafakası, aile üyeleri arasındaki dayanışmanın hukuki ifadesidir. Devletin sosyal yardım sistemlerinden bağımsız olarak, kişinin önce yakın akrabalarından destek görmesini amaçlar.

Yardım Nafakası Kimler Arasında Söz Konusu Olur?

Kayın hısımları (örneğin kayınpeder, kayınvalide, gelin, damat), amca, hala, dayı, teyze ve kuzenler bu kapsamda değildir. Kanun yükümlülüğü yalnızca üstsoy, altsoy ve kardeşlerle sınırlamıştır.

Şart 1: Yardım Edilmezse Yoksulluğa Düşme

Nafaka isteyen kişi, yardım görmediği takdirde yoksulluğa düşecek durumda olmalıdır. Yoksulluk; barınma, beslenme, giyim, sağlık gibi zorunlu ihtiyaçların karşılanamaması hâlidir. Değerlendirmede şu unsurlara bakılır:

• Kişinin geliri ve malvarlığı,
• Çalışma gücü, yaşı ve sağlık durumu,
• Sosyal güvenlik kapsamında olup olmadığı,
• Zorunlu giderleri.

Çalışma gücü olduğu hâlde çalışmayan ve bu durumu kendi tercihine dayanan kişinin yoksulluğu, nafaka talebinde farklı değerlendirilebilir.

Şart 2: Yükümlünün Mali Gücü

Nafaka yükümlüsünün, kendi ve bakmakla yükümlü olduğu yakınlarının geçimini tehlikeye düşürmeden yardım edebilecek durumda olması gerekir. Nafaka miktarı yükümlünün ödeme gücüne göre belirlenir.

Kardeşler için refah şartı

Kardeşler bakımından kanun daha ağır bir şart arar: nafaka yükümlüsü kardeşin refah içinde bulunması gerekir. Refah, kişinin yalnızca geçimini sağlaması değil, ortalamanın üzerinde bir ekonomik rahatlık içinde olmasıdır. Bu nedenle orta gelirli bir kardeşten nafaka istenmesi genellikle mümkün değildir.

Şart 3: Nafakanın Geçim İçin Gerekli Olması

Yardım nafakasının amacı, kişinin yaşam standardını yükseltmek değil, zorunlu ihtiyaçlarını karşılamaktır. TMK m. 365 uyarınca nafaka, isteyenin geçimi için gerekli olan ve yükümlünün mali gücüne uygun düşen bir miktar olarak belirlenir.

Mirasçılık Sırasına Göre Yükümlülük

TMK m. 365’e göre nafaka istemi, mirasçılık sırasına göre yükümlülere yöneltilir. Bu kuralın anlamı şudur:

• Önce daha yakın dereceli hısımlar sorumludur.
• Örneğin yaşlı bir anne için öncelikle çocukları yükümlüdür; çocukların yeterli gücü yoksa torunlar gündeme gelebilir.
• Aynı derecede birden fazla yükümlü varsa (örneğin birden fazla çocuk), her biri kendi mali gücüne göre sorumlu tutulabilir.

Birden fazla çocuğu olan anne veya baba, nafaka davasını çocuklarının tamamına karşı açabilir. Mahkeme her çocuğun mali gücüne göre ayrı ayrı nafaka miktarı belirleyebilir.

Eğitimi Devam Eden Ergin Çocuğun Talebi

Yardım nafakasıyla bağlantılı önemli bir durum, ergin olduğu hâlde eğitimine devam eden çocuğun anne ve babasından bakım talep etmesidir. TMK m. 328/2 uyarınca çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi devam ediyorsa, ana ve baba durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde olmak üzere eğitimi sona erinceye kadar ona bakmakla yükümlüdür. Bu konuyu üniversite okuyan çocuk için nafaka yazımızda ayrıca ele alıyoruz.

Diğer Nafaka Türlerinden Farkı

Boşanmış eşler arasında yardım nafakası söz konusu olmaz; aralarındaki nafaka ilişkisi yoksulluk nafakası hükümlerine tabidir.

Dava Süreci

Yardım nafakası davası aile mahkemesinde açılır. Dava dilekçesinde:

• Nafaka isteyenin ekonomik durumu ve ihtiyaçları,
• Nafaka yükümlülerinin kimler olduğu ve mali güçleri,
• Talep edilen nafaka miktarı,
• Delil olarak gelir belgeleri, sağlık raporları ve kira sözleşmesi gibi belgeler

yer almalıdır. Mahkeme tarafların ekonomik ve sosyal durumunu araştırır. Nafaka miktarının belirlenmesinde uygulanan genel ölçütler için nafaka miktarı nasıl belirlenir yazımıza bakabilirsiniz.

Örnek Durumlar

Aşağıdaki örnekler kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek dosyalara dayanmaz:

Örnek 1: Yaşlı anne ve üç çocuk. Emekli maaşı bulunmayan ve kira ödeyemeyen yetmiş beş yaşındaki bir anne, üç çocuğuna karşı yardım nafakası davası açmıştır. Çocuklardan biri yüksek gelirli, biri orta gelirli, biri ise asgari gelirle geçinmektedir. Mahkeme her çocuğun mali gücünü ayrı ayrı değerlendirerek yüksek gelirli çocuk için daha yüksek, orta gelirli çocuk için daha düşük bir nafakaya hükmedebilir; asgari gelirle geçinen ve kendi ailesine bakmakta zorlanan çocuk bakımından talebi reddedebilir.

Örnek 2: Kardeşten nafaka talebi. Ağır bir hastalık nedeniyle çalışamayan bir kişi, düzenli maaşla geçinen kardeşinden nafaka istemiştir. Kardeşin geliri yalnızca kendi ailesinin geçimine yetecek düzeydedir. Kanun kardeşler bakımından refah şartı aradığından bu talebin kabul edilmesi güçtür.

Örnek 3: Çalışabilecek durumdaki yetişkin. Sağlıklı, genç ve çalışma imkânı bulunan bir kişi, iş aramadığı hâlde anne babasından nafaka istemiştir. Yoksulluğun kişinin kendi tercihine dayanması, talebin değerlendirilmesinde aleyhe bir unsur olarak dikkate alınabilir.

Nafakanın Değiştirilmesi ve Sona Ermesi

Yardım nafakası da koşullara bağlı bir yükümlülüktür. Nafaka alacaklısının yoksulluğunun ortadan kalkması, yükümlünün mali gücünün kaybolması veya alacaklının başka bir kaynaktan düzenli destek almaya başlaması hâlinde nafakanın azaltılması veya kaldırılması istenebilir. Taraflardan birinin ölümüyle nafaka yükümlülüğü sona erer. Ödenmeyen nafaka için ise diğer nafaka türlerinde olduğu gibi ilamlı icra takibi yapılabilir.

Sosyal Yardımlarla İlişkisi

Yoksulluğa düşen kişinin sosyal yardım alması veya bakım evinde kalması, yardım nafakası yükümlülüğünü tek başına ortadan kaldırmaz. Ancak kişinin düzenli bir sosyal güvenlik geliri veya bakım hizmeti alıyor olması, yoksulluğun varlığı ve nafaka miktarının belirlenmesinde dikkate alınabilir. Bazı durumlarda kamu kurumlarının, sağladıkları bakım giderleri için nafaka yükümlülerine başvurma imkânı da gündeme gelebilir.

Sonuç

Yardım nafakası, aile üyeleri arasındaki dayanışma yükümlülüğünün hukuki güvencesidir. Anne baba ile çocuklar arasında yükümlünün mali gücü yeterliyken, kardeşler bakımından refah şartı aranır. Aile hukuku alanında yardım nafakası talebiniz veya yükümlülüğünüz hakkında değerlendirme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.