Eşin Dini Yaşam Biçimini Dayatması Boşanma Sebebi Olur mu?

Eşiniz size nasıl giyineceğinizi, nasıl ibadet edeceğinizi, kimlerle görüşeceğinizi ya da çocuğa hangi inancı öğreteceğinizi dayatıyorsa, bunun hukukta bir karşılığı var mı diye düşünüyor olabilirsiniz. Cevap, bir inanç farkının kendisinin boşanma sebebi olmadığı, ama bu farkın baskıya dönüşmesinin bir boşanma davasının dayanağı hâline gelebileceğidir. Kanun dinî tercihler için ayrı bir madde yazmaz; mesele evlilik birliğinin temelinden sarsılması başlığı altında ele alınır (TMK m. 166/1).

Aşağıda sınırın nerede çizildiğini, hâkimin neye baktığını ve baskıyı nasıl somutlaştırabileceğinizi anlatıyoruz.

İnanç farkı ile inanç baskısı aynı şey değil

Evlilikte eşlerin aynı dinî yorumu, aynı pratiği ya da aynı sıkılığı paylaşması zorunlu değildir. Biri her gün ibadet ederken diğeri etmeyebilir; biri bir cemaate yakınken diğeri uzak durabilir. Bu fark, bir arada yaşayabilen çiftlerde hukuki bir sorun yaratmaz.

Sorun, farkın bir güç mücadelesine dönüştüğü noktada başlar. Örneğin eşin:

• inanç gerekçesiyle sizi sürekli eleştirmesi, küçümsemesi,
• belli bir yaşam biçimini kabul etmezseniz evliliği bitirmekle, ayrılmakla ya da başka bir cezayla tehdit etmesi,
• sizi arkadaş, aile ya da iş çevrenizden uzaklaştırmaya çalışması,
• ev içinde düzenin yalnızca kendi anlayışına göre kurulmasında ısrar etmesi

durumları baskı niteliği taşıyabilir. Medeni Kanun kişiliğin korunmasını açıkça güvence altına alır: kimse özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlâka aykırı olarak sınırlayamaz (TMK m. 23). Hukuka aykırı biçimde kişilik hakkına saldırılan kimse hâkimden korunmasını isteyebilir (TMK m. 24). Eşiniz size inanç gerekçesiyle de olsa bu hakkı çiğniyorsa, bunun ağırlığı boşanma davasında kusur değerlendirmesine yansıyabilir.

Hangi hukuki yoldan ilerlenir?

En yaygın yol, genel boşanma sebebidir. Evlilik birliği ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmışsa eşlerden her biri boşanma davası açabilir (TMK m. 166/1). Baskı, aşağılama ve yaşam alanının daraltılması, bu sarsılmayı gösteren olgular arasında yer alır.

Baskı ağırlaştığında özel sebep de gündeme gelebilir. Eşlerden biri, diğeri tarafından kendisine pek kötü davranılması ya da ağır derecede onur kırıcı bir davranışta bulunulması sebebiyle boşanma davası açabilir. Bu sebepte dava hakkı, boşanma sebebinin öğrenilmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde sebebin doğumundan beş yıl geçmekle düşer; affeden eşin dava hakkı yoktur (TMK m. 162). Dinî baskı uzun bir süreç içinde gelişebilir; bu nedenle hangi olayın hangi tarihte yaşandığını not etmek hem genel sebebin ispatında hem de özel sebebin süre hesabında yardımcı olur.

Genel sebepte süre sınırı bu şekilde yazılı değildir; eski olaylar evliliğin ne zamandan beri bozulduğunu göstermek için dosyada anlatılabilir. Bununla birlikte olayın üzerinden çok zaman geçmişse ve siz o dönemde ortak hayata devam ettiyseniz, karşı taraf bu olayın evliliği sarsacak ağırlıkta olmadığını savunabilir. Boşanma davasında genel sebepte süre konusu bu açıdan ayrıca okunabilir.

Çocuğun dinî eğitimi ayrı bir mesele

Eşler arasındaki inanç baskısı çocuğa da taşabilir. Medeni Kanun, çocuğun dinî eğitimini belirleme hakkının ana ve babaya ait olduğunu söyler; bu hakkı sınırlayan her türlü sözleşme geçersizdir. Ergin ise dinini seçmekte özgürdür (TMK m. 341). Ayrıca ana ve baba çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini gözeterek gerekli kararları alır ve uygular (TMK m. 339).

Bu kuralların pratik anlamı şudur: evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullandığından (TMK m. 336), çocuğun dinî eğitimi konusunda karar iki ebeveyne aittir; boşanmadan sonra bu yetki kural olarak velayet kendisine bırakılan ebeveyne geçer. Bir eşin, diğerinin görüşünü hiç dikkate almadan tek başına dayatması hukuken sorunlu bir tutumdur. Ama bu tutum tek başına velayetin kimde kalacağını belirlemez. Velayet kararında esas ölçü çocuğun menfaatidir. Dinî eğitim tartışması, çocuğun korkutulması, ebeveynlerden birine karşı kışkırtılması ya da okul ve sosyal çevreden uzaklaştırılması gibi olgularla birleşirse, hâkim bu olguları çocuğun yararı penceresinden tartar.

Çocuk söz konusu olduğunda geçici önlemler de önemli olabilir. Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan barınma, geçim, mal yönetimi ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır (TMK m. 169). Bu önlemleri boşanma davasında geçici önlemler yazısında anlattık.

Karşı tarafın savunması ve hâkimin tarafsızlığı

Dinî baskı iddialarında davalı eş “ben yalnızca inancımı yaşıyorum” ya da “eşime önerdim, zorlamadım” savunmasını yapabilir. Bu savunma haksız sayılmaz; çünkü kişinin kendi inancını yaşaması da bir özgürlüktür. Hâkim burada inancın içeriğine değil, davranışın biçimine bakar. Eşin kendi yaşantısı ile diğerinin yaşantısına yönelik zorlaması ayrı değerlendirilir.

Karşı taraf ayrıca davacının da aynı çerçeveyi evlenirken bildiğini söyleyebilir. Bu savunma kısmen anlamlı olabilir: evlilik başında karşılıklı kabul edilmiş bir yaşam anlayışı varsa ve sonradan tek taraflı bir değişiklik olmuşsa, bu değişimin ortak hayatı nasıl etkilediği tartışılır. Ama evlenirken kabul edilmiş genel bir yaşam anlayışı, sonradan gelişen baskıyı kendiliğinden haklı kılmaz; kimse özgürlüklerini hukuka ya da ahlâka aykırı biçimde sınırlayamaz (TMK m. 23) ve hâkim bu savunmayı somut olaya göre tartar.

Bu tür dosyalarda hâkim hassas davranır; dilekçede inancı yargılayan, kişileri etiketleyen bir dil kullanmak davanın seyrini yararsız yere zorlaştırır. Olayı tarih, söz ve davranış olarak anlatmak yeterlidir.

Baskıyı nasıl somutlaştırırsınız?

“Eşim bana dinî baskı yapıyor” cümlesi dilekçede tek başına yeterli değildir. Hâkim, boşanma davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; tarafların ikrarları da hâkimi bağlamaz (TMK m. 184). Genel ispat kuralı da burada geçerlidir: iddia edilen vakıadan lehine hak çıkaran taraf bunu ispatla yükümlüdür (HMK m. 190). Taraflar vakıalarını ispata elverişli biçimde somutlaştırmak, hangi delilin hangi vakıaya dayandığını açıkça belirtmek zorundadır (HMK m. 194).

Dilekçede şu bilgileri sıralamak iyi bir başlangıçtır:

1. Baskının başladığı yaklaşık dönem ve ilk somut olay,
2. Baskı sırasında söylenen sözler ya da yapılan davranışlar (tarih ve yer ile),
3. Olayı gören ya da duyan kişiler,
4. Baskının günlük hayatınıza etkisi: işinizi, ailenizle görüşmenizi, çocuklarla ilişkinizi nasıl etkilediği,
5. Eşin tutumuna karşı sizin verdiğiniz tepki.

Delil olarak kullanılabilecek kaynaklar arasında mesajlar, sosyal medya yazışmaları, ses kayıtları ve tanıklar yer alır. Kayıt alırken yöntemin hukuka uygun olup olmadığı önemlidir; bunun için mesaj ve ses kaydı delil olur mu yazısına bakabilirsiniz. Tanıklıkla ilgili ayrıntılar için tanık delili yazısı da yararlıdır.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim. Evlenirken iki eş de ibadet konusunda birbirinden farklı bir çizgideydi ve bunu biliyorlardı. Birkaç yıl sonra eşlerden biri yaşam anlayışını değiştirdi ve diğerinden de aynı değişimi bekledi. İlk aylarda konuşmayla başlayan süreç, zamanla arkadaş ziyaretlerinin kısıtlanmasına, çocukların okulda hangi etkinliklere katılacağının tek taraflı belirlenmesine ve itiraz edildiğinde evden gönderme tehdidine dönüştü.

Bu tabloda hâkimin dikkate alacağı noktalar şunlardır: değişimden önceki ve sonraki dönemin karşılaştırılması, kısıtlamaların sürekliliği, tehdit içeren sözlerin varlığı, çocuğun bu süreçten etkilenip etkilenmediği, diğer eşin buna nasıl tepki verdiği. Farklı bir inanç tercihi tek başına yeterli sayılmaz; baskının yoğunluğu ve ortak hayatı çekilmez kılması belirleyicidir. Sonuç dosyaya göre değişir ve önceden söylenemez.

Kusur, tazminat ve nafaka açısından etkisi

Baskı nedeniyle kişilik hakkı saldırıya uğrayan eş, boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat isteyebilir; mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf da maddi tazminat talep edebilir (TMK m. 174). Kusur dağılımı ayrıca nafaka taleplerinde de tartılır. Bu başlıkları boşanmada manevi tazminat ve boşanmada kusur nasıl belirlenir yazılarında ayrıntılı bulabilirsiniz.

Dikkat edilecek bir nokta, kusurun karşılıklı olabileceğidir. Siz de eşinize hakaret ettiyseniz ya da evi terk ettiyseniz, hâkim bunları da değerlendirebilir. Karşılıklı hakaret durumunda tablo nasıl değişir, karşılıklı hakaret ve kusur yazısında işlendi.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, tartışmayı inanç tartışması olarak çerçevelemektir. Hâkim bir inancın doğru ya da yanlış olduğuna karar vermez; bakılan şey davranıştır. Dilekçede eşinizin inancını eleştirmek yerine, hangi davranışın size ya da çocuğa zarar verdiğini anlatmak daha isabetlidir.

İkinci hata, baskıyı yalnızca duygu cümleleriyle anlatmaktır. Tarih, mekân ve tanık olmadan “sürekli baskı yapıyordu” demek hâkimi ikna etmeyebilir. Üçüncü hata, çocuğu aracı kılmaktır: çocuğa eşiniz aleyhine konuşmak, onu tanıklığa hazırlamaya çalışmak dosyanıza zarar verebilir.

Dördüncü hata ise acele edip evi terk etmektir. Evden ayrılmanın sonuçları, ayrılık sebebinin haklı olup olmamasına bağlı olarak değişebilir. Bu nedenle ayrılmadan önce durumunuzu değerlendirmeniz yerinde olur; boşanma davası sırasında evden ayrılmak yazısı bu konuyu açıklıyor. Şiddet ya da tehdit boyutuna varan bir durum varsa, koruma kararı seçeneğini 6284 koruma kararı nasıl alınır yazısında bulabilirsiniz.

Kendi dosyanız için nasıl ilerlemelisiniz?

Dinî baskı iddiaları hassastır ve ispatı dosyanın özelliklerine bağlıdır. Aynı davranış bir evlilikte sarsılmanın nedeni olarak görülürken başka bir evlilikte yalnızca fikir ayrılığı sayılabilir. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilir, belgelerinizle birlikte değerlendirme yapabilirsiniz. İletişim sayfasından bize ulaşabilir, aile hukuku sayfasından çalışma alanımızı görebilirsiniz.