Boşanmada Kooperatif Üyeliği ve Ödenen Aidatlar Paylaşılır mı?

Konut kooperatifleri ev sahibi olmanın yollarından biridir. Aylık aidat öder, yıllar sonra anahtarı alırsınız. Peki bu süreç sırasında boşanırsanız, üyelik kime kalır, ödediğiniz paralar kimin hesabına yazılır? Kooperatif üyeliği özel bir hukuki ilişki olsa da, boşanma sırasında mal rejimi hesabında sıradan bir malvarlığı kalemi gibi ele alınır. Evlilik süresince ödenen katkılar edinilmiş maldır ve değeri artık değer hesabına girer. Önemli olan, bu rakamın nasıl bulunacağıdır.

Kooperatif üyeliği mal rejimi hesabında nasıl yer alır?

Kooperatif üyeliği, üyeye belirli haklar ve yükümlülükler veren bir ortaklık ilişkisidir. Üye giriş payı öder, düzenli aidat verir; karşılığında kooperatif tamamlandığında konutun tahsisini ya da devrini alır. Mal rejimi tasfiyesi açısından bu üyelik, bir hak ve alacak bütünüdür. Kooperatifin hangi aşamada olduğu, hangi daireye kayıtlı olunduğu ve üyenin ne kadar ödediği değeri belirler.

Edinilmiş mallara katılma rejiminde evlilik süresince çalışmanın karşılığı olan edinimler edinilmiş maldır (TMK m. 219). Bu gelirle kooperatife ödenen paylar, üyelik hakkının edinilmiş mal kısmını oluşturur. Boşanmaya karar verilirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225); hesap o tarihteki durumu esas alır, ancak edinilmiş mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba girer (TMK m. 235).

Üyelik kimin adına kayıtlı olursa olsun

Aileler çoğunlukla kooperatif üyeliğini eşlerden birinin adına kaydettirir. Boşanma sırasında üye olmayan eş “ben hiç üye olmadım” diye hakkını kaybettiğini düşünebilir. Oysa mal rejimi hukuku kayıt sahibine değil, malın hangi kaynakla ve hangi dönemde edinildiğine bakar. Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse bunu ispat etmekle yükümlüdür; bir eşin bütün malları aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222).

Dolayısıyla evlilik süresince eşin üyeliği için ödenen paralar çalışma karşılığı elde edilen gelirden geliyorsa, üyelik edinilmiş malın bir parçasıdır. Üye olmayan eş, üyelik hakkına değil, o hakkın artık değer hesabındaki payına sahip olur. Her eş, diğerine ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibidir (TMK m. 236).

Ödenen aidatlar hangi kalemle hesaplanır?

Hesap, ödemenin kaynağına göre değişir. Üç durum öne çıkar.

Önce tarih kontrol edilir: 1 Ocak 2002 öncesinde evlenen eşlerde katılma rejimi o tarihten itibaren uygulanır, o tarihe kadar yapılan ödemeler mal ayrılığına tabidir (4722 sayılı Kanun m. 10). Birincisi, evlilik süresince ve edinilmiş maldan yapılan ödemelerdir. Bu ödemeler, üyelik edinilmiş malsa doğrudan o malın değerine girer; üyelik kişisel malsa denkleştirme konusu olur. İkincisi, evlilik öncesi yapılan ödemelerdir; bunlar kişisel mal kesimindedir (TMK m. 220). Üçüncüsü, kişisel malla ödenen ancak edinilmiş mal niteliğindeki üyeliktir; bu durumda da bir mal kesiminden diğerine katkı söz konusudur.

Bir mal kesiminden diğer kesimdeki malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkıda bulunulmuşsa, değer artması veya azalması durumunda denkleştirme katkı oranına ve malın tasfiye zamanındaki değerine göre yapılır (TMK m. 230). Eşin diğerine ait bir malın edinilmesine karşılıksız katkıda bulunması hâlinde değer artış payı alacağı doğar (TMK m. 227). Evlilik öncesi ve sonrası ödemelerin nasıl ayrılacağı konusu kooperatif üyeliği evlilik öncesine aitse yazısında ayrıca ele alınıyor.

Değer nasıl bulunur?

Kanun, malların sürüm değerlerini esas alır (TMK m. 232). Kooperatif üyeliğinin sürüm değeri, ödenen tutardan farklı olabilir: Konut piyasasındaki artış, inşaatın aşaması, kalan borçlar ve üyelik devrinin mümkün olup olmaması hesabı etkiler. Üyenin ödediği tutarla bugünkü piyasa değeri arasındaki fark, mahkemenin çözmesi gereken asıl meseledir.

Bu hesap teknik bilgi gerektirdiği için mahkeme bilirkişiye başvurur (HMK m. 266). Bilirkişi kooperatif kayıtlarını, ödeme dekontlarını, üyelik belgesini, ana sözleşmeyi ve varsa proje durumunu inceler. Gayrimenkul değerleme uzmanı konutun bugünkü sürüm değerini belirlerken mali müşavir ödemelerin kaynağını ayırır. Kooperatiften alınacak bilgi ve belgeler uyuşmazlığın seyrini belirleyebilir; kooperatif yönetimiyle ilişkiniz bu açıdan önemlidir.

Hangi belgeleri toplamalısınız?

Üyelik belgesi veya üyelik sözleşmesi, giriş payı makbuzu, aidat dekontları, banka hesap hareketleri, kooperatif genel kurul kararları, yönetim kurulundan alınacak ödeme dökümü, varsa konutun tahsis ya da kura belgesi, kredi kullanılmışsa kredi sözleşmesi. Kayıtları önceden toplamak, hem ispat yükünü hafifletir hem de bilirkişi raporunun doğruluğunu artırır.

Ödeme biçimi

Katılma alacağı ayın veya para olarak ödenebilir (TMK m. 239). Kooperatif üyeliğinin diğer eşe veya üçüncü kişiye devri kooperatifin ana sözleşmesine ve yönetiminin işlemlerine bağlı olabilir; bu nedenle parasal çözüm gündeme gelir. Üyeliği elinde tutan eş, diğer eşin payını nakit olarak öder. Derhâl ödeme ciddi güçlük doğuracaksa ödemenin uygun bir süre ertelenmesi istenebilir; aksine anlaşma yoksa tasfiyenin sona ermesinden başlayarak faiz yürür.

Zina veya hayata kast nedeniyle boşanma hâlinde hâkim, kusurlu eşin artık değerdeki pay oranının azaltılmasına ya da kaldırılmasına karar verebilir (TMK m. 236). Diğer boşanma sebeplerinde bu yolla pay oranı değişmez.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Gül ve Emre dokuz yıllık evli. Evliliklerinin ikinci yılında Emre, bir konut kooperatifine üye olmuş; aylık aidatlar Emre’nin maaşından, ilk giriş payı da çiftin ortak birikiminden ödenmiş. Konut henüz tamamlanmamış. Gül hiçbir zaman kooperatifle ilişki kurmamış.

Mahkeme önce üyeliğin evlilik süresince edinildiğini ve ödemelerin edinilmiş maldan yapıldığını belirler. Sonra bilirkişi üyeliğin tasfiye anındaki sürüm değerini hesaplar, kooperatife olan kalan borçları düşer. Gül’ün hakkı, üyeliğin kendisi değil, ortaya çıkan artık değerin yarısı üzerinden doğar. Emre üyeliği elinde tutarsa Gül’e parasal bir ödeme yapması gündeme gelir. Sayısal sonuç, belgelere ve bilirkişi hesabına bağlıdır.

Kooperatifin durumu hesabı nasıl etkiler?

Kooperatifin mali durumu ve inşaat aşaması, üyeliğin değerini belirleyen önemli etkenlerdir. Yapısı tamamlanmış, konutların tahsis edilmeye hazır olduğu bir kooperatifte üyelik hakkı yüksek bir değer taşır. İnşaatın başlamadığı ya da durduğu bir kooperatifte ise üyelik, ödenen paylar kadar bile değer göstermeyebilir. Bilirkişi bu nedenle, yalnızca eşin ödediği tutara değil, kooperatifin genel durumuna da bakar.

Kooperatifin üyelerine karşı borçları, devam eden davaları ve finansman yükümlülükleri bu değerlemeyi etkiler. Üyelik devredilemiyorsa bile ekonomik değeri olabilir; ancak devrin mümkün olmaması değerin düşük çıkmasına yol açabilir. Bu durum, katılma alacağını azaltıcı bir etken olarak bilirkişi raporunda yer alır.

Üyelikten ayrılma hâlinde alınacak tutar

Üyelerden biri kooperatiften ayrılırsa, ana sözleşme ve ilgili düzenlemeler çerçevesinde ödediği payların bir kısmını geri alabilir. Bu tutar, ödenen toplam paydan farklı olabilir ve kooperatifin mali durumuna göre değişir. Boşanma sırasında eşlerden biri üyelikten ayrılmayı tercih ederse, ödemeler edinilmiş maldan yapılmışsa alınan tutar edinilmiş mal olarak mal rejimi hesabına girer. Bu ayrılma seçeneğinin ne zaman ve hangi şartlarla kullanılabileceği kooperatifin ana sözleşmesinde belirlenir; bu nedenle ana sözleşmeyi incelemek gerekir.

Anlaşmalı boşanmada kooperatif üyeliği

Eşler anlaşarak boşanıyorsa kooperatif üyeliğinin akıbetini protokolde açıkça yazmak, sonradan çıkacak uyuşmazlıkları önler. Protokolde üyeliğin hangi eşte kalacağı, bugüne kadar ödenen payların nasıl hesaplandığı, kalan aidatları kimin ödeyeceği ve diğer eşe yapılacak ödemenin tutarı ve vadesi yer almalıdır. Yazılmayan bir malın sonradan davası mümkün olsa da, açık düzenleme hem süreyi hem masrafı azaltır. Buna karşılık protokoldeki “mal rejiminden doğan başka talebimiz yoktur” türü genel bir ifade, üyelikten doğan hakkınızdan vazgeçtiğiniz şeklinde değerlendirilebilir; imzadan önce bu cümleye dikkat edin.

Protokol hazırlanırken kooperatif yönetiminden güncel bir ödeme dökümü almak yararlıdır. Çünkü eşlerin bellekteki rakamları, kooperatifin kayıtlarından farklı çıkabilir. Yönetimden alınan belge, tarafların aynı veriye dayanarak anlaşmasını sağlar.

Aidatların niteliği

Kooperatife ödenen paylar aidat olarak anılsa da hukuki nitelikleri farklı olabilir. Giriş payı, üyeliğin edinilmesi için ödenen bedeldir; aylık taksitler konut bedelinin parçası olabilir. Yönetim gideri ya da genel gider niteliğindeki ödemeler ise üyeliğin değerini artırmayan, tüketilen giderler olabilir. Bilirkişi çalışmasında bu ayrım önemlidir: esas olarak konutun bedeline giden ödemeler üyelik değerine yansır. Hangi ödemenin hangi nitelikte olduğunu kooperatif yönetiminden alınacak ayrıntılı döküm gösterir.

Sık yapılan hatalar

Üyeliğin kayıtlı olduğu eşi tek hak sahibi saymak ilk hatadır. İkinci hata, ödenen toplam tutarı değer sanmaktır; sürüm değeri ödenen tutardan farklı çıkabilir. Üçüncü hata, ödeme belgelerini saklamamaktır; yıllar sonra dekont bulmak zordur. Dördüncü hata, kooperatifin ana sözleşmesini okumadan üyelik devri konusunda anlaşma yapmaktır; devir kuralları kooperatiften kooperatife değişir.

Konutun teslim edilmediği durumda sorular ayrı bir hâl alır; bu konuyu kooperatif evi henüz teslim edilmediyse yazısında inceledik. Genel çerçeve için boşanmada mal paylaşımı nasıl yapılır ve kişisel mallar nelerdir yazıları faydalı olacaktır. Değer artışı için değer artış payı alacağı yazısına bakabilirsiniz.

Kendi kooperatif üyeliğiniz için

Üyeliğin ne zaman alındığı, ödemelerin kaynağı ve konutun hangi aşamada olduğu hesabı doğrudan değiştirir. Belgelerinizi birlikte gözden geçirmek isterseniz telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Aile hukukundaki diğer konular için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.