Kooperatif Üyeliği Evlilik Öncesine Aitse Boşanmada Nasıl Hesaplanır?

Evlenmeden önce kooperatife üye oldunuz, birkaç yıl ödeme yaptınız, sonra evlendiniz ve ödemeler devam etti. Şimdi boşanma gündemde ve kafanızı kurcalayan soru şu: Bu üyelik tamamen sizin mi, yoksa eşinizin de bir hakkı var mı? Yanıt ikisinin ortasındadır. Üyeliğin evlilik öncesine ait bölümü kişisel maldır ve paylaşılmaz; ancak evlilik süresince edinilmiş maldan yapılan ödemeler denkleştirme alacağı doğurabilir ve bu alacak üzerinden eşiniz de pay alabilir. Mesele, bu iki dönemin hesapta doğru ayrılmasıdır.

Kişisel mal ile edinilmiş mal arasındaki çizgi

Türk Medeni Kanunu’nun yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır. Bu rejimde iki malvarlığı kesimi vardır. Evlilik süresince çalışmanın karşılığı olarak elde edilenler edinilmiş mal (TMK m. 219), mal rejiminin başlangıcında eşe ait olanlar, miras ya da karşılıksız kazanma yoluyla gelenler ise kişisel maldır (TMK m. 220). Evlilik öncesinde alınan bir kooperatif üyeliği, bu tanım gereği kişisel mal kesimine girer. Evlilik 1 Ocak 2002 öncesine dayanıyorsa, o tarihe kadar evlilik içinde yapılan ödemeler de mal ayrılığına tabidir; katılma rejimi bu tarihten itibaren uygulanır (4722 sayılı Kanun m. 10).

Burada kritik olan, kişisel malın niteliğinin evlilikle birlikte değişmemesidir. Üyelik evlilik sürerken edinilmiş mala dönüşmez; ancak üyelik için evlilik içinde yapılan ödemeler edinilmiş maldan karşılanıyorsa, iki kesim arasında bir ilişki doğar. Mal rejimi tasfiyesinin çözmeye çalıştığı şey tam olarak bu ilişkidir.

Denkleştirme nasıl yapılır?

Kanun açıktır: Bir mal kesiminden diğer kesimdeki malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkıda bulunulmuşsa, değer artması veya azalması durumunda denkleştirme, katkı oranına ve malın tasfiye zamanındaki değerine veya mal daha önce elden çıkarılmışsa hakkaniyete göre yapılır (TMK m. 230). Her borç, ilişkin bulunduğu mal kesimini yükümlülük altına sokar; hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç, edinilmiş mallara ilişkin sayılır.

Yani üyeliğin kişisel mal olması, evlilik içinde ödenen aidatları yok saymaz. Bu aidatlar edinilmiş maldan, örneğin evlilikteki maaştan ödenmişse, edinilmiş mal kesimi kişisel mal kesimine katkıda bulunmuş sayılır. Katkının toplam içindeki oranı belirlenir ve üyeliğin tasfiye anındaki değeri bu oran üzerinden dağıtılır.

Hesap nasıl işler?

Hesabı basit bir şekilde şöyle düşünün. Üyelik toplamda belli bir tutarın ödenmesiyle edinilmiş olsun. Bu tutarın bir kısmı evlilikten önce kendi birikiminizden, bir kısmı evlilik içinde ortak kazançtan ödenmiş olsun. Tasfiye sırasında üyeliğin değeri ne ise, bu değer ödeme oranlarına göre iki kesim arasında bölüştürülür. Evlilik öncesi ödemelerle orantılı kısım kişisel mal tarafında kalır; evlilik içindeki ödemelerle orantılı kısım edinilmiş mal olarak artık değer hesabına girer.

Edinilmiş mallar, mal rejiminin sona erdiği sırada mevcut olan hâlleriyle, tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235); değer sürüm değerine göre belirlenir (TMK m. 232). Boşanmaya karar verilirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225). Edinilmiş mal kısmında bulunan değer, borçlar düşüldükten sonra artık değeri oluşturur (TMK m. 231). Her eş diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir (TMK m. 236).

Değerleme, kooperatif kayıtları ve ödeme dekontları incelenerek yapılır. Teknik bilgi gerektirdiği için mahkeme bilirkişiye başvurur (HMK m. 266). Bilirkişi, üyelik tarihini, her dönemde ödenen tutarları, kalan borcu ve konutun mevcut durumunu esas alır.

Eşin kişisel malına katkısı ve değer artış payı

Burada ikinci bir kavram devreye girebilir. Eşlerden biri diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında bu malda ortaya çıkan değer artışı için katkısı oranında alacak hakkına sahip olur (TMK m. 227). Örneğin üyelik bir eşin kişisel malı olduğu hâlde ödemelerin bir kısmı diğer eşin kendi malvarlığından yapılmışsa bu hüküm gündeme gelir. Üyelik sahibi eşin kendi edinilmiş malından yapılan katkı ise denkleştirme (TMK m. 230) kapsamında ele alınır. Hangi hükmün uygulanacağı, katkının kimin hangi malvarlığı kesiminden geldiğine göre belirlenir. Konuya dair ayrıntılı bilgi için değer artış payı alacağı yazısına bakabilirsiniz.

İspat: kişisel mal iddiası belgeye dayanır

Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden bunu ispatla yükümlüdür; ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır ve bir eşin bütün malları aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222). Dolayısıyla evlilik öncesi üyelik iddiasını ileri sürüyorsanız, belgesiz kalmanız riskli olur.

Şu belgeleri toplayın: üyelik belgesi ve tarihi, giriş payı makbuzu, evlilik öncesi ve sonrası aidat dekontları, banka hesap hareketleri, nüfus kaydından evlilik tarihi, kooperatiften alınacak dönemsel ödeme dökümü. Ödemelerin hangi hesaptan yapıldığı da önemlidir: evlilik öncesi birikiminizin bulunduğu hesaptan yapılan ödemeler, kişisel mal kaynağını güçlendirir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Mert, evlenmeden üç yıl önce bir konut kooperatifine girmiş ve bu sürede giriş payı ile ilk taksitleri kendi birikiminden ödemiş. Sonra Deniz ile evlenmiş; sonraki sekiz yıl boyunca aylık aidatlar Mert’in ve Deniz’in ortak kazancından yatırılmış. Konut kısa süre önce teslim edilmiş, Mert adına tapu çıkmış. Boşanma davasında Mert üyeliğin tamamının kişisel malı olduğunu söylüyor.

Mahkeme önce Mert’in evlilik öncesi ödemelerini belgeleriyle ayırır. Sonra toplam ödeme içinde evlilik içindeki edinilmiş maldan yapılan taksitlerin oranını bulur. Bilirkişi, konutun tasfiye anındaki değerini bu orana göre iki kesime dağıtır. Edinilmiş mal kesimine düşen kısım, borçlar düşüldükten sonra artık değere eklenir ve Deniz bunun yarısı üzerinde hak sahibi olur. Taksitlerin bir kısmı doğrudan Deniz’in kendi maaşından ödendiyse, Deniz o kısım için ayrıca değer artış payı isteyebilir (TMK m. 227); bu yüzden hangi taksitin kimin gelirinden ödendiği ayrı ayrı gösterilmelidir. Mert’in belgeleri ne kadar eksiksizse kişisel mal kısmı o kadar korunur. Gerçek rakamlar belgelere bağlıdır.

Ödeme biçimi

Katılma alacağı ayın veya para olarak ödenebilir (TMK m. 239). Konut Mert’in adına kayıtlı olduğundan, Mert konutu elinde tutacaksa Deniz’e parasal bir alacak ödemesi gündeme gelir. Derhâl ödeme borçlu eş için ciddi güçlük doğuracaksa ödeme uygun bir süre ertelenebilir; aksine anlaşma yoksa tasfiyenin sona ermesinden başlayarak faiz yürür.

Kredi kullanılarak ödenen üyeliklerde durum

Kimi üyelikler, kredi çekilerek ödenmiştir. Kredi evlilikten önce çekilmişse ve ödemeler evlilik içinde sürmüşse, taksitlerin kaynağı yine belirleyicidir. Kredi taksitleri edinilmiş maldan, örneğin evlilik içindeki maaştan ödeniyorsa, bu ödemeler edinilmiş mal kesiminin kişisel mala katkısı sayılır. Her borç, ilişkin bulunduğu mal kesimini yükümlülük altına sokar; hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç edinilmiş mallara ilişkin sayılır (TMK m. 230).

Kişisel mala ilişkin bir borcun edinilmiş mallardan ödenmesi, tasfiye sırasında denkleştirme istenebilmesini sağlar. Bu, kredili bir üyeliğin evlilik içinde nasıl ödendiğinin takibini önemli kılar: kredi hesabının hareketleri, maaş yatışları ve taksit ödemeleri belgelenmelidir.

Dava açıldıktan sonra yapılan ödemeler

Boşanma davası açıldıktan sonra yapılan ödemeler mal rejimi hesabının dışında kalır; çünkü boşanmaya karar verilirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225). Bu ödemeleri yapan eş, kişisel kaynağıyla üyeliğe katkıda bulunmuş olur. Dava sonrası ödemelerin tasfiye anındaki değere nasıl yansıyacağı hesabın yapılış biçimine göre değişir. Ödeme yapan eş bu katkısını davada ileri sürmeli ve belgelerle desteklemelidir. Bu ödemelerin ayrı bir kalem olarak değerlendirilmesi talep edilebilir.

Hesabı etkileyen küçük ayrıntılar

Bu tür hesaplarda küçük ayrıntılar belirleyici olabilir. Üyelik tarihi ile evlilik tarihi arasındaki fark, ilk ödemenin kaynağı, aidatların tek hesaptan mı yoksa ortak hesaptan mı yapıldığı ve evlilik sırasında alınan ek krediler, kişisel mal ile edinilmiş mal oranını değiştirir. Eşlerin aynı hesabı kullandığı ve para akışının karıştığı durumlarda, ödemenin kişisel birikimden mi yoksa maaştan mı yapıldığını göstermek zorlaşır. Bu belirsizlik, kişisel mal iddiasını zayıflatır; çünkü kişisel mal iddiasını ileri süren eş bunu ispatla yükümlüdür (TMK m. 222).

Sık yapılan hatalar

İlk hata, evlilik öncesi üyeliği tamamen korunmuş sanmaktır; evlilik içindeki ödemeler denkleştirme doğurabilir. İkinci hata, evlendikten sonraki ödemelerin tümünü yok saymaktır; hakkınızı bu dönemde de iddia edebilirsiniz. Üçüncü hata, dekontları ve üyelik tarihini kanıtlayamamak. Dördüncü hata, ödemelerin hangi hesaptan yapıldığını göz ardı etmektir; kaynak ayrımı hesabı doğrudan etkiler.

Genel çerçeve için kişisel mallar nelerdir, edinilmiş mallara katılma rejimi ve kooperatif üyeliği ve aidatlar yazılarına bakabilirsiniz. Konut henüz teslim edilmediyse kooperatif evi teslim edilmediyse ne olur yazısı ilginizi çekebilir. Kredili alımlar için kredili ev ve ödenmiş taksitler yazısına da göz atın.

Kendi üyeliğinizi hesaplatmak için

Üyelik tarihi, ödemelerin zamanı, hangi hesaptan yapıldığı ve konutun şimdiki durumu birlikte değerlendirilmeden hesap yapılamaz. Belgelerinizle durumunuzu konuşmak isterseniz telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Aile hukukundaki diğer konular için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.