Boşanmada Taksi Plakası, Dolmuş Hattı ve Ticari Ruhsat Paylaşılır mı?

Taksi plakası, dolmuş hattı, servis ruhsatı gibi mesleki faaliyete bağlı ticari haklar, bu işle geçinen ailelerin en değerli ama en az tartışılan varlıklarından biridir. Boşanma kapıya dayandığında bu haklar ya hiç hesaba katılmaz ya da aşırı büyük bir önemle gündeme gelir. Doğrusu ikisi arasındadır. Evlilik süresince çalışmanın karşılığı olarak edinilmiş bir ticari plakanın ekonomik değeri varsa, mal rejimi tasfiyesinde edinilmiş mal olarak hesaba girer. Plaka bir eşin elinde kalıyorsa diğer eşin hakkı parasal katılma alacağı olarak hesaplanabilir.

Plaka neden ayrı bir mesele?

Bir ticari plakanın değeri, mülkiyetini taşıyan tapu gibi görünür bir belgeye değil, ruhsatın sağladığı faaliyet hakkına bağlıdır. Araç ve plaka birlikte çalışan bir iktisadi birim oluşturur. Kanun bu tür birimleri bilir: katılma alacağı ödenirken bir mesleğin icrasına ayrılmış birimler ile işletmelerin ekonomik bütünlüğü gözetilir (TMK m. 239). Taksi şoförünün aracı ve plakası bu kapsamda değerlendirilebilir.

Bunun pratik sonucu, plakanın ve aracın tek bir birim olarak hesaplanması ve birimi sürdüren eşin diğerine parasal ödeme yapmasıdır. Bu hüküm ayın ödemeye ilişkindir; plakanın devrini zorunlu kılmaz.

Edinilmiş mı, kişisel mi?

Yasal rejim edinilmiş mallara katılmadır. 1 Ocak 2002 öncesinde evlenen eşler için bu rejim o tarihten itibaren uygulanır; o tarihe kadar edinilen mallarda mal ayrılığı geçerlidir (4722 sayılı Kanun m. 10). Evlilik süresince çalışmanın karşılığı olarak elde edilen mallar edinilmiş maldır (TMK m. 219). Evlenme tarihinde eşlerden birine ait olan, sonradan miras ya da karşılıksız kazanma yoluyla gelen mallar kişisel maldır (TMK m. 220).

Plakayı ele alalım. Evlilik süresince satın alınmış ve parası evlilikteki kazançlardan ödenmişse edinilmiş maldır. Evlenmeden önce satın alınmışsa kişisel maldır. Babadan miras kalan veya hediye edilen plaka da kişisel mal sayılır. Aradaki durumlar ise sorun yaratır: Plaka evlilik öncesi alınmış ama kredisi evlilik içinde ödenmişse, kişisel mala edinilmiş maldan katkı yapılmıştır. Bir mal kesiminden diğer kesimdeki malın edinilmesine veya iyileştirilmesine katkıda bulunulmuşsa, katkı oranı ve malın tasfiye zamanındaki değeri üzerinden denkleştirme istenebilir (TMK m. 230).

Eşlerden hangisine ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır, bir eşin bütün malları da aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222). Plakanın kişisel mal olduğunu savunan eş, bunu belgeyle göstermek zorundadır: satın alma sözleşmesi, ödeme dekontları, evlilik tarihine ilişkin nüfus kaydı bu açıdan önemlidir.

Plakanın kazancı da paylaşılır mı?

Plaka kişisel mal olsa bile, plakadan elde edilen gelir ayrı bir sorudur. Kişisel malların gelirleri edinilmiş mal sayılır (TMK m. 219). Ayrıca taksi şoförünün kendi çalışmasından doğan kazanç zaten çalışma karşılığıdır; bu kazançla alınan ev, araç ya da biriken nakit edinilmiş maldır. Dolayısıyla plaka kişisel mal olsa da, onun üzerinden kazanılan ve evlilik içinde biriktirilen mallar artık değer hesabına girer ve diğer eşin bu artık değerin yarısı üzerinde hak talebi doğabilir.

Değer nasıl hesaplanır?

Boşanmaya karar verilirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225). Tasfiyede malların sürüm değerleri esas alınır (TMK m. 232); edinilmiş mallar mal rejiminin sona erdiği sırada mevcut olan hâlleriyle, tasfiye anındaki değerleriyle hesaba girer (TMK m. 235). Ticari plakaların piyasa değeri bölgeye, hizmet türüne ve idari düzenlemelere göre değişir; sabit bir rakam kanunda yoktur.

Mahkeme bu değeri bilirkişi aracılığıyla belirler. Çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişiye başvurulur (HMK m. 266). Bilirkişi aracın ve plakanın güncel piyasa değerini, plakaya bağlı borçları (kredi ya da oda aidatı gibi) ve plakanın bağlı olduğu işletmenin durumunu değerlendirir. Rapor tebliğ edildikten sonra iki hafta içinde eksiklerin tamamlanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını talep edebilirsiniz (HMK m. 281).

Katılma alacağı nasıl çözülür?

Her eş diğerine ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibidir (TMK m. 236). Zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada hâkim, kusurlu eşin pay oranını hakkaniyete uygun olarak azaltabilir ya da kaldırabilir. Alacak ayın veya para olarak ödenebilir; ayın ödemede sürüm değeri esas alınır. Derhâl ödeme ciddi güçlük doğuracaksa ödemenin uygun bir süre ertelenmesi istenebilir; aksine anlaşma yoksa faiz yürür (TMK m. 239).

Plakadan geçimini sağlayan eş plakayı elinde tutmak isteyebilir. Bu durumda diğer eşe ödenecek bedel taksitlendirilir, kısmen başka malvarlığıyla karşılanır ya da protokolde belirlenen ödeme planına bağlanır. Tek seferlik ödeme borçlu eş için ciddi güçlük doğuruyorsa, ödemenin ertelenmesi talep edilebilir (TMK m. 239).

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Hasan ve Seda sekiz yıllık evli. Hasan evlenmeden iki yıl önce bir taksi plakası almış, kredisini evlilikten sonra da ödemeye devam etmiş. Seda ev hanımı. Boşanma davasında Hasan plakanın tamamen kişisel mal olduğunu söylüyor, Seda ise kredinin evlilikteki kazançlardan ödendiğini ileri sürüyor.

Bu durumda mahkeme önce plakanın alındığı tarihi, ödemelerin kaynağını ve evlilik tarihine kadarki ödenen kısmı inceler. Plaka kişisel mal sayılsa bile, evlilik süresince edinilmiş maldan ödenen taksitler için Seda’nın denkleştirme talebi olabilir (TMK m. 230). Hasan’ın plaka üzerinden elde ettiği kazançla alınan başka bir mal varsa, o mal edinilmiş maldır. Sonuç, belgelerin gücüne, ödeme dekontlarına ve bilirkişi hesabına göre şekillenir; tahmin yürütmek doğru olmaz.

Aracın ve plakanın birlikte değerlendirilmesi

Taksi veya dolmuş işletmeciliğinde araç ile plaka çoğu zaman tek bir iktisadi birim gibi çalışır. Araç plakasız, plaka da araçsız anlam taşımaz. Mal rejimi hesabında bu iki unsurun nasıl ele alınacağı, hangisinin kime ait olduğuna ve nasıl edinildiğine bağlıdır. Plaka evlilik öncesi, araç evlilik içinde alınmışsa, plaka kişisel mal, araç ise edinilmiş mal olarak değerlendirilir. Tersi durumda ise araç kişisel, plaka edinilmiş mal olur.

Kanunun “mesleğin icrasına ayrılmış birimler ile işletmelerin ekonomik bütünlüğü gözetilir” hükmü (TMK m. 239) bu noktada devreye girer; hüküm, birimin parçalanıp değer yitirmesini önleme amacı taşır. Aracı ve plakayı kullanan eş onları birlikte elinde tutarsa, diğer eşe artık değere göre hesaplanmış parasal bir ödeme yapılması söz konusu olur.

Ruhsatın ve hakkın niteliği

Ticari plaka, hat veya servis ruhsatı gibi haklar, idari bir izne dayanır. Bu izinlerin devrine ve miras bırakılmasına ilişkin kurallar ilgili idari düzenlemelerde yer alır ve yerel meslek odalarının kayıtlarına tabidir. Bu kuralların ayrıntısına burada girmiyoruz; çünkü her ruhsat türü ve her belediye için ayrı bir uygulama vardır. Önemli olan şudur: hakkın devredilebilir olup olmadığı ve ekonomik değerinin bulunup bulunmadığı ruhsatın niteliğine göre değişir. Ekonomik değeri varsa mal rejimi hesabında dikkate alınır; bunun nasıl hesaplanacağını somut dosyada ruhsat belgesi ve bilirkişi incelemesi gösterir.

Bu alanda belgeler önem taşır: ruhsat belgesi, meslek odası kaydı, araç ruhsatı, satın alma sözleşmeleri ve ödeme kayıtları. Plakayı alan eşin hangi tarihte ve hangi kaynaktan ödeme yaptığını gösteren belgeler olmadan, hem kişisel mal iddiası hem de denkleştirme talebi zayıf kalır.

Plakadan elde edilen kazanç ve geçim

Plaka sahibi eş için plaka yalnızca bir malvarlığı değil, geçim kaynağıdır. Boşanma sürecinde bu durum iki yönde etkili olur. Bir yandan plakayı elinde tutan eşin, diğer eşe ödeme yaparken geçim gücünü kaybetmemesi gerekir; bu yüzden katılma alacağının ertelenmesi ve taksitlendirilmesi gerçekçi bir seçenek olarak öne çıkar (TMK m. 239). Öte yandan diğer eşin hakkı da kanunda güvence altındadır: ödeme ertelense bile aksine anlaşma yoksa faiz yürür ve gerekirse borçludan güvence istenebilir (TMK m. 239). Değerin kendisi ise bilirkişi hesabıyla ortaya konur.

Nafaka gibi diğer mali sonuçlar ise ayrı hükümlere tabidir ve mal rejimi tasfiyesinden bağımsız olarak değerlendirilir.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, plakayı yalnızca “devredilemeyen bir hak” diye kenara koymaktır. Devir kuralları ilgili mevzuata göre değişse de, hakkın ekonomik değeri varsa mal rejimi hesabında gündeme gelebilir. İkinci hata, kredi ödemelerini belgelemeden bırakmaktır; dekontlar, banka hareketleri ve oda kayıtları ispatın temel dayanaklarıdır. Üçüncü hata, davanın ortasında plakayı ya da aracı hızla devretmektir; mal rejimi dava tarihinden geçerli olarak sona erdiği için bu devir hesabı küçültmez, dava öncesinde katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirlerin değeri de edinilmiş mallara eklenir (TMK m. 229). Dördüncü hata, araç ve plaka değerini ayrı ayrı yanlış hesaplayıp işletme bütünlüğünü göz ardı etmektir.

Aynı konuda hesap yöntemini genel olarak görmek için boşanmada mal paylaşımı nasıl yapılır yazısına, eşinizin işletmesinin değeri için şahıs işletmesi ve esnaf dükkânı değeri yazısına bakabilirsiniz. Araç tarafı ayrı bir konudur; boşanma protokolünde araç paylaşımı maddesi bu yönüyle yararlıdır. Devredilen mallar için mal kaçırma ve eklenecek değerler yazısı da ilgilidir.

Plakanız için sıradaki adım

Ruhsatın hangi tarihte nasıl alındığı, kredinin kim tarafından ödendiği ve işletmenin şimdiki durumu bu hesabı belirler. Dosyanızdaki belgelere bakarak birlikte değerlendirmek isterseniz telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz. İletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Daha geniş bir çerçeve için aile hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz.