Evlilikte Alınan Tarla ve Zeytinlik Boşanmada Nasıl Hesaplanır?

Evlilik süresince alınan bir tarla ya da zeytinlik, çoğu zaman ailenin en uzun soluklu yatırımıdır. Boşanma kararı verilirken tapuda kimin adının yazılı olduğu kadar, taşınmazın hangi paranın ve hangi tarihin değeriyle hesaplanacağı da önemlidir. Kural şudur: evlilik sırasında karşılığı ödenerek alınan tarım arazisi edinilmiş maldır; değeri artık değer hesabına girer ve diğer eş, bu değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur.

Edinilmiş mal ne demek, tarla neden bu gruba girer?

Edinilmiş mal, her eşin mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir. Çalışmanın karşılığı olan edinimler, sosyal güvenlik ödemeleri, kişisel malların gelirleri ve edinilmiş malların yerine geçen değerler kanunda sayılmıştır (TMK m. 219). Maaşla ya da ticari kazançla alınan bir tarla bu tanıma tam olarak uyar. Bir istisnayı baştan belirtelim: 1 Ocak 2002’den önce evlenmiş eşler arasında o tarihe kadar mal ayrılığı geçerliydi; tarla bu tarihten önce alındıysa edinilmiş mal hesabına girmez, o döneme ait katkı ayrı kurallarla değerlendirilir (4722 sayılı Kanun m. 10).

Önemli olan, parayı ödeyen eşin kim olduğu değil, bedelin evlilik geliriyle karşılanmasıdır. Tapuda yalnızca kocanın adı yazıyor olabilir; tarlayı ailenin ortak birikimiyle almış olmanız, diğer eşin hakkını ortadan kaldırmaz. Çünkü katılma rejiminde her eş kendi edinilmiş malları üzerinde malik sıfatı taşır, ancak tasfiyede diğer eş değerin yarısı üzerinde hak kazanır.

Bir malın hangi kesime girdiği ispat meselesidir. Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse bunu ispatlamak zorundadır; bir eşin bütün malları da aksi ispatlanıncaya kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222). Dolayısıyla, tarlayı kişisel malınız olarak göstermek istiyorsanız belge sunmanız beklenir.

Tarla kişisel paradan alınmışsa ne olur?

Her tarla mutlaka edinilmiş mal olmaz. Bedel miras ya da bağışla gelen paradan, evlilik öncesindeki birikimden ya da kişisel bir malın satışından karşılanmışsa, tarla kişisel malın yerine geçen değerdir ve kişisel mal sayılır (TMK m. 220). Bedelin bir kısmı kişisel paradan, bir kısmı evlilik gelirinden gelmişse denkleştirme gündeme gelir. Bu denkleştirme kısmen kişisel paradan alınan ev yazımızda ev örneğiyle ele alındı; mantık tarlada da aynıdır.

Kaynak ispatında en işe yarayan belge banka havale kaydıdır. Elden verilen parayı göstermek zordur; bu nedenle ailenizden yardım aldıysanız, o parayla ilgili kayıtları bugünden toplamak yararlıdır.

Dava tarihi mi, karar tarihi mi?

Boşanma davalarında karıştırılabilen konulardan biri değerin hangi tarihe göre belirlendiğidir. İki tarih vardır ve ikisi de ayrı bir iş görür.

Mahkeme boşanmaya karar verirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225). Bu tarih, hangi malların hesaba gireceğini belirler: dava tarihinden sonra edinilen mallar edinilmiş mal hesabına dahil edilmez. Tarla dava tarihinde mevcutsa hesap kapsamındadır.

Değerin hangi tarihe göre bulunacağı ise ayrı bir kuraldır: Mal rejiminin sona erdiği sırada mevcut olan edinilmiş mallar, tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235). Yani dava tarihinde varlığı tespit edilen tarla ya da zeytinlik, tasfiye anındaki güncel piyasa değeriyle hesaplanır. Aradan geçen yıllarda arazi fiyatları yükselmişse, bu artış alacak hesabında görülür. Bu ayrımı daha ayrıntılı anlatan taşınmaz değerinin hangi tarihe göre hesaplandığı yazımızı okuyabilirsiniz.

Eşin dava açılmadan önce tarlayı satması ya da devretmesi ise ayrı bir meseledir. Mal rejimi devam ederken alacağı azaltmak amacıyla yapılan devirlerin hesaba eklenmesi mümkündür (TMK m. 229). Bu tür riskler için mal kaçırma ve eklenecek değerler yazısına bakabilirsiniz.

Tarım arazisinin değeri nasıl bulunur?

Genel kural, tasfiyede malların sürüm değerlerinin esas alınmasıdır (TMK m. 232). Sürüm değeri, malın piyasada satılması hâlinde elde edilecek bedeldir. Bilirkişi emsal satışları, bölge koşullarını, arazinin sınıfını, sulanabilir olup olmadığını, yola ve su kaynağına yakınlığını inceleyerek değeri belirler.

Zeytinlikte ağaçlar taşınmazın bütünleyici parçasıdır; çünkü bir şeye malik olan kimse onun bütünleyici parçalarına da malik olur (TMK m. 684). Bu nedenle ağaçlar ayrıca bölünmez, taşınmazın değerine yansır. Ağaç sayısı, yaşı, aşılı olup olmaması, ürün verimi ve bakım durumu değeri etkiler.

Taşınmaz bir tarımsal işletme niteliğindeyse ve eş malik olarak bizzat işletmeye devam ediyorsa, değer artışından alacak payı ve katılma alacağı hesaplanırken işletmenin gelir değeri göz önünde tutulur (TMK m. 233). Bu hesap, normal arsa ya da bina değerlemesinden farklı bir yöntemdir; işletmenin maliki ya da mirasçıları ise alacağın yalnızca sürüm değeri üzerinden hesaplanmasını da isteyebilir (TMK m. 233/2). Tarımsal işletmenin nasıl hesaplanacağını tarımsal işletmenin gelir değeri yazımızda ele aldık.

Artık değer ve katılma alacağı nasıl çıkar?

Artık değer, eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır; eklenen ve denkleştirilen değerler de dahildir (TMK m. 231). Tarla ve zeytinlik, sahibi eşin edinilmiş malları içinde değerlenir.

Her iki eşin artık değeri ayrı ayrı bulunur. Her eş, diğerine ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur ve alacaklar takas edilir (TMK m. 236). Zina veya hayata kast nedeniyle boşanma hâlinde hâkim, kusurlu eşin artık değerdeki pay oranının hakkaniyete uygun olarak azaltılmasına ya da kaldırılmasına karar verebilir.

Yalnızca bir eşin edinilmiş mal olarak tarlası varsa diğer eşin artık değeri düşüktür. Bu durumda tarla sahibi eş, diğerine katılma alacağı ödeyecektir. Ödeme para olarak da malla da yapılabilir; ayrıntısı için katılma alacağının aynen mi parayla mı ödendiği yazısına göz atın. Hesabın tamamı için katılma alacağı nasıl hesaplanır yazısı bir yol gösterir.

Tarla üzerinde borç ya da ipotek varsa

Tarla kredi çekilerek alınmışsa ya da üzerine ipotek konmuşsa, artık değer hesabında bu borç da hesaba katılır. Kanun artık değeri, edinilmiş malların toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktar olarak tanımlar (TMK m. 231). Yani tarlanın değeri tam olarak yazılmaz; ona ilişkin kalan borç düşülür. Değer eksilmesi ise göz önüne alınmaz; bir eşin edinilmiş malları borçlardan fazla çıkmazsa artık değeri sıfırdır, eksiye düşmez (TMK m. 231).

Hangi borcun hangi mal kesimine ait olduğu da önem taşır. Her borç, ilişkin bulunduğu mal kesimini yükümlülük altına sokar; hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç, edinilmiş mallara ilişkin sayılır (TMK m. 230). Tarla kredisinin taksitlerini kişisel malınızdan ödediyseniz, bu da denkleştirme konusu olabilir. Yani borcun kaynağı ve ödeme yolu, katılma alacağını sonuca götüren ince ayarlardan biridir.

Zeytinlikte ürün gelirinin durumu

Tarladan ya da zeytinlikten elde edilen ürün geliri evlilik boyunca elde edilmiş edinilmiş maldır. Ürünün satış bedeli bankada birikmişse, bu para ayrıca artık değere girer. Tarladan elde edilen gelirle alınan başka mallar da aynı hesaba dahil olur. Bu nedenle bilirkişi, taşınmazın kendisiyle birlikte son yıllardaki gelirini de inceler.

Gelirin hangi eşin hesabında toplandığı, o birikimin hangi eşin edinilmiş malı olarak hesaba gireceğini belirler; iki eşin artık değeri karşılaştırıldığı için bu ayrım sonucu etkileyebilir. Gelirin evlilik içinde elde edilmiş olması ise esastır. Ancak dava tarihinden sonra elde edilen ürün, mal rejimi dava tarihinde sona erdiği için kural olarak edinilmiş mal hesabına girmez.

Tarla satılırsa ya da yenisiyle değiştirilirse

Evlilik içinde alınan tarlanın sonradan satılıp bedelinin başka bir malda kullanılması sık görülür. Edinilmiş malların yerine geçen değerler de edinilmiş maldır (TMK m. 219). Dolayısıyla satış bedeliyle alınan araç, ev ya da başka bir tarla, hâlâ edinilmiş mal olarak izlenir. Satış işleminin kaydı, bedelin hangi hesaba gittiği ve ardından nereye harcandığı ispat için gerekir. Satış bedeli harcanıp bitmişse ve harcama aile giderine dönüşmüşse, dava tarihinde mevcut olmayan bir mal artık değere girmez; ancak mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde rızanız dışında yapılan karşılıksız kazandırmalar ya da alacağınızı azaltma amaçlı devirler hesaba eklenebilir (TMK m. 229).

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Çift evlendikten dokuz yıl sonra, kocanın maaşı ve kooperatif ikramiyesiyle bir zeytinlik satın almış. Tapu yalnızca koca adına. Kadın ev hanımı; evlilik süresince çalışmamış ama eve ve çocuklara bakmış. Boşanma davası açıldığında zeytinlik mevcut. Kocanın başka edinilmiş malı yok, kadının da yok.

Bu örnekte zeytinlik, kocanın edinilmiş malıdır. Mahkeme boşanmaya karar verirse mal rejimi dava tarihinde sona erer; zeytinlik tasfiye anındaki sürüm değeriyle hesaba katılır. Kocanın artık değeri yaklaşık bu değerdir, kadının artık değeri yoktur. Kadın bu artık değerin yarısı üzerinde katılma alacağına hak kazanır. Gerçek hayatta tabii kocanın borçları, banka mevduatı ya da başka malları da hesaba girer.

Sık yapılan hatalar

Birincisi, tapuda yalnızca kendi adınızın yazılı olmasının size otomatik güvence sağladığını düşünmektir. Evlilik içinde alınan malın diğer eşe karşı bir katılma alacağı doğurması, tapu adına bağlı değildir.

İkincisi, bedeli ödeyen kaynağı belgelememektir. Edinilmiş mal karinesi aksi ispat edilene kadar geçerlidir, bu yüzden kişisel kaynağınızı belgelemek size düşer.

Üçüncüsü, dava devam ederken taşınmazı satmak ya da devretmektir. Dava tarihinde mevcut olan mal sonradan satılsa da kural olarak hesap dışı kalmaz; satış bedelinin nereye gittiği ise tartışmayı sertleştirebilir.

Dördüncüsü, değer tespitini yalnızca kendi bildiğiniz fiyata bırakmaktır. Bilirkişi raporuna itiraz edebilmek için emsal satışları, ağaç sayısını ve arazi özelliklerini gösteren belgelerin dosyaya sunulması gerekir.

Kendi arazi dosyanız için

Tapu kaydını, bedelin ödenme tarihini ve kaynağını gösteren belgeleri, varsa taşınmazın üzerindeki ipotek ve haczi bir araya getirin. Ürün satış kayıtları ve ağaç sayımı değer tespitine yardım eder.

Her tarla ve zeytinlik dosyası farklı bir bilgi seti taşır. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki telefon numarasından arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz. Büronun aile hukuku alanındaki genel bilgi için ayrıca edinilmiş mallara katılma rejimi yazısına bakabilirsiniz.