Finansal Kiralamada Ayıplı Mal ve Hasar Riski Kimde? Kiralayan Ayıptan Sorumlu Tutulabilir mi?

Finansal kiralama sözleşmesi, yapısı gereği bir alım-satım sözleşmesi ile kira sözleşmesinin özelliklerini birleştirir. Kiracı çoğu zaman malı kendisi seçer, satıcıyla pazarlık yapar ve finansal kiralama şirketi yalnızca finansmanı sağlar. Bu yapı, hukuki risklerin dağılımını da klasik kira ilişkisinden farklı kılar. Bir aracın, makinenin ya da ekipmanın ayıplı çıkması, hasar görmesi veya bakım gerektirmesi halinde kimin sorumlu olduğu, sözleşme imzalanmadan önce bilinmesi gereken önemli bir konudur. Bu yazıda finansal kiralamada ayıp, sigorta, bakım ve hasar risklerinin dağılımını anlatıyoruz.

Finansal Kiralamada Kiracının Konumu

Finansal kiralama sözleşmesinde kiracı, sözleşme süresince malın zilyedidir ve sözleşmenin amacına uygun olarak her türlü faydayı elde etme hakkına sahiptir (6361 s. K. m. 24/1). Ancak kiracı, malı sözleşmede öngörülen şart ve hükümlere göre itinayla kullanmak zorundadır. Sözleşmede aksine hüküm yoksa kiracı, malın her türlü bakımından ve korunmasından sorumludur; bakım ve onarım masrafları da kiracıya aittir (m. 24/2-3). Bu yükümlülükler, klasik kira sözleşmesindeki kiraya verenin bakım ve onarım borcundan farklıdır. Finansal kiralamada mal kiracının seçimiyle sağlandığı için riskin önemli bir kısmı da kiracıya geçer. Klasik kira ilişkisi ile farkı görmek için tacir kiracı ile tüketici kiracısı farkı yazısına da bakabilirsiniz.

Ayıplı Mal ve Kiralayanın Sorumsuzluğu

Kanunun 24. maddesinin altıncı fıkrasına göre kiracının seçimi ve talebi üzerine üçüncü kişiden sağlanan malın ayıplı olmasından kiralayan sorumlu tutulamaz. Aynı hüküm, malın bizzat kiracıdan sağlanması halinde de uygulanır. Bu düzenleme, finansal kiralamanın temel ilkesini yansıtır: kiralayan mali kaynak sağlayan taraftır, malı seçen ve ihtiyacını bilen kiracıdır. Bu yüzden kiracı ayıplı mal nedeniyle kira bedelini ödemekten kaçınamaz ve kiralayana karşı ayıp haklarını kullanamaz. Kiracı, ayıp halinde malın satıcısına veya imalatçısına yönelmelidir. Uygulamada finansal kiralama şirketleri, satıcıya karşı haklarını kiracıya devreden hükümler koyar veya kiracının doğrudan satıcıya başvurmasını sağlar. Kiracı bu nedenle sözleşmeyi imzalamadan önce ayıp halinde hangi yolun izleneceğini, satıcıya karşı hakların kime ait olduğunu ve satıcının sorumluluk şartlarının neler olduğunu netleştirmelidir.

Zorunlu Sigorta

Kanunun 24. maddesinin dördüncü fıkrası, kiralama konusu malın sigorta ettirilmesini zorunlu kılar. Malın kimin tarafından sigorta ettirileceği sözleşmede gösterilir; sigorta primleri ise kiracı tarafından ödenir. Sigortanın kapsamı yangın, hırsızlık, kaza gibi tipik riskleri karşılayabilir; poliçe şartları ise mala ve sözleşmeye göre değişir. Kiracı, poliçenin varlığını ve teminat kapsamını kontrol etmelidir. Sigorta yaptırılmamışsa, hasar halinde tüm zarar kiracıya kalabilir. Sigorta tazminatının kimin lehine ödeneceği de sözleşmede düzenlenir; genellikle finansal kiralama şirketi lehtar olarak gösterilir. Poliçe kapsamını incelemek için sigorta hukukundaki ayıp ve beyan yükümlülükleri hakkında sigorta sözleşmesinde cayma hakkı gibi yazılardan da yararlanılabilir.

Hasar ve Ziyaın Sorumluluğu

Kanunun 24. maddesinin beşinci fıkrasına göre malın sözleşme süresi içinde hasar ve ziyaı sorumluluğu kiracıya aittir. Bu sorumluluk, ödenen sigorta miktarının karşılanmayan kısmı ile sınırlıdır ve aşan kısım kiracı tarafından karşılanmak zorundadır. Yani mal tamamen zarar görürse ve sigorta tazminatı malın değerini karşılamazsa, aradaki fark kiracıdan istenebilir. Bu risk, özellikle değerli ekipman ve araçlarda önem taşır. Kiracı bu nedenle sigorta bedelinin malın gerçek değerini karşıladığından emin olmalı ve poliçe yenilemelerini zamanında yapmalıdır. Hasar halinde sigorta şirketine ve kiralayana derhal bildirimde bulunmak ve tutanak tutulması, tazminat sürecini kolaylaştırır.

Malın Teslim Edilmemesi

Finansal kiralama konusu malın, kiralayanın malın imalatçısı veya satıcısı ile zamanında sözleşme yapmaması veya gerekli ödemeyi zamanında yerine getirmemesi ya da kiralayanın kusur ve ihmalinden kaynaklanan diğer sebepler ile kiracıya teslim edilmemesi halinde Türk Borçlar Kanunu’nun 123, 125 ve 126. madde hükümleri uygulanır (m. 25). Bu hükümler temerrüt halinde alacaklının haklarını düzenler: ek süre verme, sözleşmeden dönme ve zararın tazmini. Yani teslim gecikmesi kiralayanın kusurundan kaynaklanıyorsa kiracı, kiralayana karşı temerrüt haklarını kullanabilir. Ayıp ise farklı biçimde değerlendirilir: kiracının seçtiği malın ayıbından kiralayan sorumlu değildir. Bu ayrım önemlidir ve sözleşmenin iki tarafın risklerini nasıl paylaştırdığını gösterir.

Kiracının Alabileceği Önlemler

Kiracı, sözleşme imzalamadan önce şu önlemleri değerlendirebilir: malı satıcıdan teslim alırken ayrıntılı muayene yapmak ve tutanağa eksikleri yazdırmak; satıcının verdiği sorumluluk şartlarının kiracıya geçtiğini sözleşmeye yazdırmak; sigorta poliçesini kapsamıyla birlikte incelemek; bakım ve onarım planını önceden yapmak; malın değeri ile sigorta bedelini karşılaştırmak. Bu önlemler, ayıp ve hasar riskini azaltır ve olası uyuşmazlıkta kiracının elini güçlendirir. Ayrıca kiracının seçtiği mal ile ilgili yapılan teknik değerlendirmelerin ve teklif yazışmalarının saklanması, ayıp halinde satıcıya karşı başvuruda delil olur.

Konut Finansmanı ve Tüketici Yönü

Finansal kiralama yalnızca ticari işletmelerin kullandığı bir yöntem değildir; tüketiciler de araç veya konut edinmek için finansal kiralama sözleşmesi yapabilir. Konut finansmanı kapsamında yapılan finansal kiralama işlemlerinde kiracı, kiralayana bilgi vermek kaydıyla malın zilyetliğini bir başkasına devredebilir (m. 26/2). Tüketici sıfatıyla finansal kiralama yapan kişi, tüketici mevzuatının koruma hükümlerinden de yararlanabilir; özellikle ön bilgilendirme, cayma ve haksız şart denetimi gibi konularda sözleşmenin niteliği önem taşır. Bu nedenle sözleşmeyi imzalamadan önce hangi hükümlerin uygulanacağını değerlendirmek gerekir.

Sık Yapılan Hatalar

• Ayıplı mal için kiralayana başvurup doğru muhatabı seçmemek,
• Sigorta poliçesinin kapsamını ve bedelini incelememek,
• Hasar halinde sigorta şirketine ve kiralayana bildirim yapmamak,
• Bakım ve onarım masrafının kiracıya ait olduğunu bilmemek,
• Satıcıya karşı ayıp haklarını sözleşmeye yazdırmamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işletme, seçtiği bir makineyi finansal kiralama ile edinir. Makine ilk ay içinde ayıplı çıkar. İşletme kiralayana başvurur; ancak makineyi kendisi seçtiği için kiralayanın sorumlu olmadığı bildirilir. İşletme bunun üzerine makinenin satıcısına yazılı başvuru yaparak ayıp haklarını kullanır. Bu sırada kira bedellerini ödemeye devam eder.

Sonuç

Finansal kiralamada kiracı seçtiği malın ayıbından kiralayanı sorumlu tutamaz; sigorta zorunludur ve hasar riski, sigorta tutarını aşan kısım dahil kiracıya aittir. Sözleşmeyi imzalamadan önce bu risk dağılımını bilmek önemlidir. Finansal kiralama sözleşmeniz hakkında hukuki destek için tüketici hukuku sayfamıza göz atabilir, iletişim üzerinden bizi arayabilir veya mesaj gönderebilirsiniz.