Leasingde Mal Zamanında Teslim Edilmezse Ne Olur? Kira Bedeli Ödenir mi, Sözleşmeden Dönülür mü?

Finansal kiralama sözleşmesi imzalandıktan sonra kiracı malın teslimini bekler; çünkü malı üretime, satışa veya işletmeye sokmak için hazırlıklar yapmıştır. Teslimin gecikmesi, iş planını, siparişleri ve nakit akışını doğrudan etkiler. Üstelik sözleşme, teslimden önce bile kira bedeli ödenmesini öngörebilir. 6361 sayılı Kanun’un 20. ve 25. maddeleri bu durumlara ilişkin kuralları belirler. Bu yazıda malın teslim edilmemesi halinde kiracının haklarını ve izleyebileceği yolları anlatıyoruz.

Teslim Süresi ve Kira Bedelinin Başlangıcı

Kanun m. 20/1’e göre sözleşmede açıkça belirtilmek kaydıyla sözleşme konusu mal henüz imal edilmemiş veya kiracıya teslim edilmemiş olsa dahi, sözleşme tarihinden başlamak üzere kira bedelleri tahsil edilebilir. Sözleşmede aksi belirtilmediği takdirde ise sözleşme konusu malın sözleşme tarihinden itibaren iki yıl içinde kiracıya teslim edilmesi zorunludur. Bu iki hüküm birlikte okunmalıdır: kira bedeli teslimden önce başlayabilir, ancak bu durum kiralayanın teslim borcunu ortadan kaldırmaz. Kiracı için bu noktada önemli olan, sözleşmede teslim tarihinin açıkça yazılmasıdır.

Kiralayanın Teslim Borcu ve Sorumluluğu

Kanun m. 25/1, kiralayanın kusur veya ihmalinden kaynaklanan sebeplerle malın teslim edilmemesi hâlinde borçlar hukukundaki temerrüt hükümlerinin uygulanacağını belirtir. Bu sebepler şunlardır:

• Kiralayanın malın imalatçısı veya satıcısı ile zamanında sözleşme yapmaması,
• Gerekli ödemeyi zamanında yerine getirmemesi,
• Kiralayanın kusur ve ihmalinden kaynaklanan diğer sebepler.

Bu durumlarda TBK m. 123, 125 ve 126 uygulanır. Kiralayanın kusuru bulunmayan hallerde (örneğin üreticinin üretim aksaklığı veya mücbir sebep) uygulama farklı olabilir; bu nedenle gecikmenin sebebinin belirlenmesi önemlidir.

TBK 123: Temerrüt Halinde Kiracının Seçenekleri

TBK m. 123 uyarınca borçlunun temerrüdü halinde alacaklı, uygun bir ek süre vererek veya vermeksizin (şartlar varsa) borcun ifasını ve gecikme tazminatını isteyebilir; ya da ek süre sonunda ifaya devam etmeyip sözleşmeden dönebilir veya ifa yerine olumsuz zararın tazminini isteyebilir. Finansal kiralamada kiracı, kiralayana teslim için uygun bir ek süre verir. Bu sürede de teslim gerçekleşmezse kiracı, seçimlik olarak sözleşmeden dönebilir. Ek süre verme işlemi, yazılı ve tebliğ edilebilir biçimde yapılmalıdır. Noter ihtarnamesi en güvenli yöntemdir.

TBK 125 ve 126: Ek Süre ve Dönmenin Sonuçları

TBK m. 125, iki taraflı sözleşmelerde borçlunun temerrüdü halinde alacaklının seçimlik haklarını düzenler. Alacaklı, ifa ve gecikme tazminatı isteyebileceği gibi, ek süre verip bu süre sonunda sözleşmeden dönme ya da ifa yerine tazminat isteme haklarından birini kullanabilir. TBK m. 126 ise ek süre verilmesinin gerekli olmadığı hallere ilişkindir; örneğin borçlunun ifa etmeyeceğini açıkça bildirmesi veya ifanın artık işe yaramaz hale gelmesi gibi. Bu durumda kiracı ek süre vermeksizin de haklarını kullanabilir. Bu hükümlerin ayrıntısı için borçlunun temerrüdü ve alacaklının hakları yazısına da bakabilirsiniz.

Dönme Halinde Ödemelerin İadesi

Kiracı sözleşmeden dönerse, teslimden önce ödediği kira bedelleri, avanslar ve masrafların iadesini isteyebilir. Ayrıca gecikmeden doğan zararlar, örneğin başka bir yolla mal temin etme farkı, kaybedilen kazanç ve ek masraflar, ispat edilmesi halinde tazmin edilir. Bu nedenle kiracı, yaptığı her ödemeyi dekont ve fatura ile belgelemeli ve zarar kalemlerini ayrı ayrı kayda geçirmelidir. Bilirkişi incelemesi, zararın hesabında sıkça başvurulan bir yoldur.

Kusursuz Gecikmelerde Durum

Bazı gecikmeler kiralayanın kusurundan değil, üreticinin üretim sürecinden, gümrük işlemlerinden veya mücbir sebeplerden kaynaklanabilir. Bu durumda TBK m. 123-126 hükümleri kiralayanın kusuru olmadığında doğrudan uygulanmayabilir; sözleşme hükümleri ve genel borçlar hukuku kuralları belirleyici olur. Sözleşmede gecikme halinde kiracının hakları ayrıca düzenlenmişse buna göre hareket edilir. Bu nedenle sözleşmede teslim gecikmesine ilişkin özel hükümler (gecikme cezası, fesih hakkı) bulunup bulunmadığı imzadan önce kontrol edilmelidir.

Kiracının Ayıplı Mal Riski ile Karşılaştırma

Teslimin hiç yapılmaması ile ayıplı teslim ayrı durumlardır. Ayıplı teslimde kiralayan sorumluluğu kural olarak yoktur (m. 24/6), çünkü mal kiracının seçimine göre temin edilmiştir. Teslim edilmemesi halinde ise kiralayanın borcu yerine getirilmediği için sorumluluk doğabilir. Bu fark, kiracının hangi hakkı kime karşı kullanacağını belirler. Bakım ve sigorta yükümlülükleri için finansal kiralamada bakım, sigorta ve hasar sorumluluğu yazısını okuyabilirsiniz.

Kiracı İçin Yol Haritası

Teslim gecikmesi yaşayan kiracı şu adımları izleyebilir:

1. Sözleşmedeki teslim tarihini ve kira bedelinin başlangıç hükümlerini kontrol etmek,
2. Gecikmenin sebebini yazılı olarak sormak,
3. Kiralayana yazılı ihtarla uygun bir ek süre vermek,
4. Ek süre sonunda teslim olmazsa sözleşmeden dönme iradesini bildirmek,
5. Ödenen bedellerin iadesini ve zararın tazminini talep etmek,
6. Gerekirse arabuluculuğa veya dava yoluna başvurmak.

Sık Yapılan Hatalar

• Teslim tarihini sözleşmeye yazdırmamak,
• Ek süre vermeden sözleşmeden dönmeye çalışmak,
• İhtarı yazılı ve ispatlanabilir biçimde yapmamak,
• Ödeme dekontlarını ve zarar belgelerini saklamamak,
• Gecikmenin sebebini araştırmayıp kiralayana karşı yanlış hak talep etmek,
• Kira bedelinin teslimden önce başlayabileceğini bilmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işletme, üretim hattı için özel bir makine talep ederek finansal kiralama sözleşmesi yapar. Sözleşmede teslim tarihi altı ay sonra olarak yazılıdır; kira bedelleri ise sözleşme tarihinden itibaren tahsil edilecektir. Kiralayan, makinenin bedelini üreticiye zamanında ödemez ve üretici makineyi teslim etmez. İşletme, noter ihtarıyla otuz gün ek süre verir. Süre sonunda teslim olmayınca işletme sözleşmeden döner ve ödediği kira bedellerinin ve zararının iadesini ister.

Sonuç

Finansal kiralamada malın kiralayanın kusuruyla teslim edilmemesi halinde kiracı, TBK’daki temerrüt hükümlerine dayanarak ek süre verebilir, sözleşmeden dönebilir ve zararını isteyebilir. Kira bedelinin teslimden önce başlaması sözleşmede açıkça yazılmışsa mümkündür; bu nedenle sözleşme metni dikkatle incelenmelidir. Teslim gecikmesi nedeniyle uyuşmazlık yaşıyorsanız tüketici hukuku sayfamıza göz atabilir, iletişim sayfasından telefonla veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.