İşverenin Genel İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülüğü ve Risklerden Korunma İlkeleri

İş sağlığı ve güvenliği hukukunun temelinde bir soru yatar: çalışanın işyerinde sağlığını ve güvenliğini kim, nasıl ve hangi ölçüde koruyacak? Türk hukuku bu soruya net bir cevap verir: birincil sorumlu işverendir. İşveren yalnızca kaza olduktan sonra tazminat ödeyen kişi değil, kazaların önlenmesi için sistematik çalışma yürütmekle yükümlü taraftır. 6331 sayılı Kanun’un 4. maddesi işverenin genel yükümlülüğünü, 5. maddesi ise bu yükümlülüğü yerine getirirken göz önünde bulundurulacak ilkeleri belirler.

Genel Yükümlülüğün Kaynağı

6331 sayılı Kanun m. 4/1’e göre işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu genel hüküm, işverenin iş sağlığı ve güvenliğindeki sorumluluğunun ana çerçevesini çizer. Sorumluluk yalnızca bilinen tehlikelerle sınırlı değildir; işyerindeki tüm sağlık ve güvenlik riskleri kapsama girer. Bu yükümlülük, iş sözleşmesinden doğan işverenin işçiyi koruma borcu (Türk Borçlar Kanunu m. 417) ile de örtüşür. Yani işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğü hem kamu hukuku hem de özel hukuk boyutuna sahiptir. Yükümlülüğe aykırılık hem idari yaptırım hem de tazminat sorumluluğu doğurur.

Yükümlülüğün Alt Başlıkları

Kanun, genel yükümlülüğü beş başlık altında somutlaştırır. Birincisi, mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dahil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hale getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışmalar yapılmasıdır. İkincisi, işyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığının izlenmesi, denetlenmesi ve uygunsuzlukların giderilmesinin sağlanmasıdır. Üçüncüsü, risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmaktır. Dördüncüsü, çalışana görev verirken çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne almaktır. Beşincisi, yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirlerin alınmasıdır. Bu alt başlıklar birlikte, önleme ve izleme ağırlıklı bir sistem kurar.

İşe Uygunluk İlkesi

Kanun m. 4/1(ç) işverenin çalışana görev verirken çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne almasını ister. Bu, örneğin kalp hastası bir çalışanı ağır fiziksel işte, epilepsi hastasını yüksekte çalışmada veya hamile bir işçiyi kimyasal maruziyet olan görevde çalıştırmamak anlamına gelir. İşveren işe uygunluğu belirlemek için sağlık muayenesi ve raporlardan yararlanır. Görev verme sürecinde çalışanın bilgi, beceri ve sağlık durumu birlikte değerlendirilmelidir. İşe uygunluk muayeneleri için işe giriş ve periyodik sağlık muayenesi yazısına bakabilirsiniz. Hamile işçi için ayrıca hamile işçinin periyodik kontrol izni ve hafif işe verilmesi yazısı önemlidir.

Tehlikeli Bölgelere Girişin Kontrolü

Kanun, yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için işverenin gerekli tedbirleri almasını ister. Bu tedbirler arasında uyarı levhaları, fiziki bariyerler, kilitleme sistemleri, giriş izin prosedürleri ve yetkilendirme sistemleri sayılabilir. Örneğin yüksek gerilim odasına yalnızca yetkili ve eğitimli personelin girmesi sağlanmalıdır. İşyeri giriş çıkış kontrolleri de bu kapsamda değerlendirilebilir. Yetkisiz girişler sonucunda oluşan kazalarda işverenin bu tedbirleri alıp almadığı incelenir.

Sorumluluğun Devredilememesi

Kanun m. 4/2’ye göre işyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Bu ilke, iş güvenliği uzmanı veya danışman firma ile çalışmanın işvereni sorumluluktan kurtarmadığını belirtir. Uygulamada bazı işverenler “uzmanımız var” diyerek sorumluluğu devretmek ister; ancak son sorumlu işverendir. İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı yalnızca danışmanlık ve destek verir; kararları uygulamak ve kaynak ayırmak işverenin görevidir. Görevlendirme kuralları için işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirme yükümlülüğü yazısına bakabilirsiniz.

Çalışanların Yükümlülüklerinin Etkisi

Kanun m. 4/3’e göre çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez. Çalışan kurallara uymasa bile işverenin önlem alma, eğitim verme ve denetleme yükümlülüğü devam eder. Mahkemeler kusur değerlendirmesinde çalışanın davranışını da dikkate alır ve müterafik kusur olarak tazminattan indirim yapabilir; ancak işverenin kusuru tamamen ortadan kalkmaz. Örneğin işçinin kaskı takmamış olması, işverenin kaskı temin etmemiş, eğitim vermemiş veya denetlememiş olması durumunda işverenin sorumluluğunu tamamen kaldırmaz. Kusur paylaşımı için iş kazasında kusur oranı ve tazminat yazısına bakabilirsiniz.

Maliyetin İşverende Kalması

Kanun m. 4/4’e göre işveren, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz. Bu hüküm, koruyucu donanım, eğitim, sağlık muayenesi, güvenlik ekipmanı ve iş güvenliği hizmeti gibi tüm kalemleri kapsar. İşçiden bu masrafları talep etmek, maaşından kesmek veya işe başlarken depozito almak kanuna aykırıdır. Bu ilke, iş güvenliğinin ekonomik nedenlerle ihmal edilmesini engeller ve çalışanları korur.

Risklerden Korunma İlkeleri

Kanun m. 5, işverenin yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde göz önünde bulundurulacak ilkeleri sayar: risklerden kaçınmak; kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek; risklerle kaynağında mücadele etmek; işin kişilere uygun hale getirilmesi için işyerlerinin tasarımı ile iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim metotlarının seçiminde özen göstermek, özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkilerini önlemek veya en aza indirmek; teknik gelişmelere uyum sağlamak; tehlikeli olanı tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek; teknoloji, iş organizasyonu, çalışma şartları, sosyal ilişkiler ve çalışma ortamı ile ilgili faktörlerin etkilerini kapsayan tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirmek; toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek ve çalışanlara uygun talimatlar vermek. Bu ilkeler önleme hiyerarşisini belirler: önce tehlikeyi ortadan kaldırmak, sonra kaynağında kontrol altına almak ve son çare olarak kişisel koruyucu donanım kullanmak.

İlkelerin Pratikteki Uygulaması

Bir örnek: gürültülü bir makine bulunan işyerinde ilk tercih daha sessiz bir makine almak (tehlikeyi azaltmak), ikincisi makineyi ses yalıtımlı bir kabine koymak (kaynağında mücadele ve toplu korunma), üçüncüsü çalışanın kulak tıkacı takmasıdır (kişisel koruma). Kulak tıkacı takılmasıyla yetinmek, işverenin yükümlülüğünü yerine getirdiği anlamına gelmez. Benzer şekilde tekdüze çalışma temposu nedeniyle oluşan kas iskelet sistemi rahatsızlıklarında, iş rotasyonu ve ergonomik düzenleme gibi önlemler alınmalıdır. Bu ilkeler risk değerlendirmesinin sonuçlarının uygulanmasında yol göstericidir. Risk değerlendirmesinin ayrıntıları için iş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesi yükümlülüğü yazısına bakabilirsiniz.

Yükümlülüğe Aykırılığın Sonuçları

Genel yükümlülüğe aykırı davranış birçok sonuç doğurur: idari para cezaları, işin durdurulması, kaza halinde tazminat ve cezai sorumluluk. Ayrıca işçi işverenin yükümlülüğünü yerine getirmemesi halinde haklı nedenle iş sözleşmesini feshedebilir; çünkü işverenin işçinin sağlığını korumaması ağır bir yükümlülük ihlalidir. İşçinin haklı fesih hakkı için işçinin haklı nedenle derhal fesih hakkı yazısına bakabilirsiniz. İş sağlığı ve güvenliği ihlalleri için iş sağlığı ve güvenliği ihlalleri yazısı genel bir çerçeve sunar.

Sık Yapılan Hatalar

• Kişisel koruyucu donanımı tek çözüm görmek,
• Sorumluluğu iş güvenliği uzmanına devretmek,
• Koruyucu donanım masrafını işçiye yüklemek,
• İşe uygunluğu değerlendirmeden görev vermek,
• Tehlikeli alanlara girişi denetlememek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir atölyede yüksek gürültü tespit edilir; işveren yalnızca çalışanlara kulak tıkacı dağıtır, makinede yalıtım yapmaz ve tıkaç kullanımını denetlemez. Bir çalışan zamanla işitme kaybı yaşar ve meslek hastalığı tespiti yapılır. İşverenin toplu korunma tedbirlerine öncelik vermediği, kaynağında mücadele etmediği ve denetim yapmadığı anlaşıldığından işverenin kusuru ağır sayılır.

Sonuç

İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür; bu sorumluluk uzman hizmeti alınmasıyla veya çalışanın yükümlülükleriyle ortadan kalkmaz ve maliyeti işçiye yansıtılamaz. Risklerden korunmada önleme hiyerarşisi izlenmelidir. İş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleriniz veya haklarınız konusunda destek için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.