İşe Giriş ve Periyodik Sağlık Muayenesi: Maliyeti Kim Öder, Rapor Zorunlu mu?

İşe yeni başlayan bir çalışanın ilk aşamalarından biri, işe giriş sağlık muayenesidir. İşverenler bunu bazen bir formalite olarak görür, bazen de masrafı işçiye yüklemeye çalışır. Oysa iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı, sağlık gözetimini işverenin yükümlülüğü olarak düzenler ve maliyetini işverene yükler. Sağlık muayenesi hem çalışanı işin risklerinden korumak hem de işverenin doğru işe doğru kişiyi yerleştirmesini sağlamak amacını taşır. 6331 sayılı Kanun m. 15, hangi hallerde muayene yapılacağını, kimin yaptırmak zorunda olduğunu ve verilerin nasıl korunacağını düzenler.

Sağlık Gözetimi Yükümlülüğü

6331 sayılı Kanun m. 15/1’e göre işveren, çalışanların işyerinde maruz kalacakları sağlık ve güvenlik risklerini dikkate alarak sağlık gözetimine tabi tutulmalarını sağlar. Sağlık gözetimi, çalışanın sağlığının işe bağlı risklerle ilişkili olarak izlenmesidir. İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin bir parçası olarak işyeri hekimi bu gözetimi yürütür. Çalışanın sağlık durumu, yaptığı işe uygun olmalıdır; iş, çalışanın sağlığını kötüleştirmemelidir. Sağlık gözetimi, hastalıkların erken teşhisi ve meslek hastalıklarının önlenmesi bakımından da önemlidir.

Muayene Yapılması Gereken Haller

Kanun, işverenin çalışanların sağlık muayenelerini yaptırmak zorunda olduğu halleri sayar: işe girişlerinde, iş değişikliğinde, iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talep etmeleri hâlinde ve işin devamı süresince çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla. Yani muayene yalnızca işe girişte yapılan bir defalık işlem değildir; çalışma hayatı boyunca periyodik olarak tekrarlanır. Muayenenin sıklığı işin tehlikesine göre değişir; çok tehlikeli işlerde daha sık muayene yapılması gerekir. Ayrıca işçinin farklı bir göreve veya bölüme geçmesi halinde yeni işin riskleri açısından muayene yenilenir.

Tehlikeli İşlerde Sağlık Raporu Şartı

Kanun m. 15/2’ye göre tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Bu hüküm, tehlikeli işlerde sağlık raporu şartını mutlak kılar. Örneğin yüksekte çalışma, kimyasal madde ile çalışma veya ağır makine kullanımı gibi işlerde raporsuz işe başlatma yasaktır. 2014 tarihli değişiklikle bu fıkradaki ifade “işyerlerinde” yerine “işlerde” olarak düzeltilmiş ve yükümlülük işyeri değil, yapılan iş bazında belirlenmiştir. Yani az tehlikeli bir işyerinde bile tehlikeli sayılan bir iş yapılacaksa rapor gerekir. İşveren raporsuz işe başlatırsa hem idari yaptırımla hem de kaza durumunda ağırlaşmış kusurla karşılaşır.

Raporların Kimden Alınacağı

Kanun kapsamında alınması gereken sağlık raporları, işyeri hekiminden alınır. Elliden az çalışanı bulunan ve az tehlikeli işyerleri için ise ÇASMER’lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir. Raporlara itirazlar Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenen hakem hastanelere yapılır ve verilen kararlar kesindir. Yani çalışan veya işveren rapor sonucuna itiraz ederse, hakem hastane incelemesi yapılır ve bu inceleme sonucu kesindir. Bu sistem, raporlar konusunda hızlı ve tek merciden nihai karar alınmasını sağlar. Rapor içeriğinin işçinin gerçek durumunu yansıtması gerekir; işveren rapor içeriğine göre işçiyi uygun göreve yerleştirmelidir.

Maliyetin İşverene Ait Olması

Kanun m. 15/4’e göre sağlık gözetiminden doğan maliyet ve bu gözetimden kaynaklı her türlü ek maliyet işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz. Bu hüküm, muayene ücreti, tetkik ve tahlil bedelleri, rapor harçları gibi kalemlerin işçiden alınamayacağını açıkça belirtir. Aynı şekilde işe giriş muayenesi için yapılan yol masrafları veya kaybedilen ücret gibi ek maliyetler de işverene aittir. Bu nedenle işçiye “muayene ücretini sen öde” demek kanuna aykırıdır. İşçi bu tür bir masraf yapmışsa, işverenden iadesini talep edebilir. Benzer şekilde, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. İşyerinde alınacak önlemler hakkında iş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesi yükümlülüğü yazısına bakabilirsiniz.

Sağlık Bilgilerinin Gizliliği

Kanun m. 15/5’e göre sağlık muayenesi yaptırılan çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması açısından sağlık bilgileri gizli tutulur. Bu hüküm, çalışanın sağlık verilerinin özel nitelikli kişisel veri olduğunu ve yetkisiz kişilerce erişilmemesi gerektiğini yansıtır. İşveren, işçinin tüm sağlık bilgilerine erişemez; yalnızca işin yapılmasına uygunluk sonucunu öğrenir. Hastalık ayrıntıları işyeri hekimiyle çalışan arasındaki gizlilik ilişkisine tabidir. Bu bilgilerin izinsiz paylaşılması hukuki sorumluluk doğurur. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin ayrıca genel mevzuat da geçerlidir.

İş Kazası veya Uzun Süreli Devamsızlık Sonrası Dönüş

İş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalardan sonra işe dönüşlerinde çalışanların talep etmeleri hâlinde işveren muayene yaptırmak zorundadır. Ayrıca m. 17’ye göre iş kazası geçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana işe başlamadan önce söz konusu kazanın veya meslek hastalığının sebepleri, korunma yolları ve güvenli çalışma yöntemleri ile ilgili ilave eğitim verilir. Herhangi bir sebeple altı aydan fazla süreyle işten uzak kalanlara tekrar işe başlatılmadan önce bilgi yenileme eğitimi verilir. Bu düzenleme, işçinin uzun aradan sonra işe dönüşünde hem sağlığının hem de bilgi düzeyinin gözden geçirilmesini sağlar. Meslek hastalığı ve iş kazası konularında meslek hastalığı tespiti ve tazminat yazısına bakabilirsiniz.

Sağlık Raporunun İş Sözleşmesine Etkisi

Sağlık muayenesi sonucunda işçinin yapacağı işe uygun olmadığı belirlenirse, işverenin işçiyi başka bir göreve yerleştirme imkânı araştırması gerekir. İşçinin iş sözleşmesinin doğrudan feshi ise iş hukukunun genel kurallarına tabidir ve sağlık nedenlerine dayanan fesihlerde işverenin özen yükümlülüğü ağırdır. Rapor sonucu tartışmalıysa hakem hastaneye itiraz mümkündür. İşçinin uzun süreli hastalığı halinde iş sözleşmesinin akıbeti için uzun vadeli hastalık ve iş sözleşmesinin akıbeti yazısına bakabilirsiniz. Rapor süresince fesih sınırları için rapor süresince iş sözleşmesinin feshi ve hastalık izni yazısı da faydalıdır.

Eğitim ve Muayenenin Birlikte Düşünülmesi

Sağlık muayenesi ile iş sağlığı ve güvenliği eğitimi birbirini tamamlar. Muayene sonucu belirlenen riskler, işçiye verilecek eğitimlerde dikkate alınmalıdır. Eğitim işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesi hâlinde veya yeni teknoloji uygulanması hâlinde verilir. Eğitimlerin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz ve eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır. Eğitim sürelerinin haftalık çalışma süresinin üzerinde olması hâlinde bu süreler fazla çalışma olarak değerlendirilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Muayene ücretini işçiden almak,
• Tehlikeli işlerde raporsuz işe başlatmak,
• Periyodik muayeneleri ihmal etmek,
• Sağlık bilgilerini yetkisiz kişilerle paylaşmak,
• İş kazası sonrası işçiyi muayene ve eğitim olmadan çalıştırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Yüksekte çalışma gerektiren bir montaj işyerinde işe alınan işçiden işveren, işe giriş sağlık raporunu kendi imkânlarıyla alıp getirmesini ve ücretini kendisinin ödemesini ister. İşçi raporu alır ve ödeme yapar. Sonradan işçi, kanun gereği muayene ve rapor maliyetinin işverene ait olduğunu öğrenir ve ödediği bedelin iadesini talep eder. İşveren, kanuna aykırı olarak maliyeti işçiye yansıttığı için ödemeyi iade etmek zorunda kalır.

Sonuç

İşe giriş, iş değişikliği ve periyodik sağlık muayeneleri işverenin yükümlülüğüdür; tehlikeli işlerde rapor olmadan işe başlanamaz, maliyet işverene aittir ve sağlık bilgileri gizli tutulur. Bu haklarınızı öğrenmek ve uyuşmazlıkta destek almak için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.