Kamu Yararı Kararını Kim Verir, Kim Onaylar? Kamulaştırmada Yetkili Merciler (2942 m. 5-6)

Bir taşınmazın kamulaştırılabilmesi için önce “kamu yararı” bulunduğuna dair idari bir karar alınması gerekir. Mal sahipleri çoğunlukla tebligatı aldıklarında sürecin başında verilen bu kararı hiç görmemiş olur; oysa kararı kimin verdiği ve kimin onayladığı, işlemin hukuka uygunluğu açısından belirleyicidir. Yetkisiz bir makamın verdiği karar veya eksik onaylanmış işlem, idari yargıda iptal sebebi olabilir. Bu yazıda 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 5. ve 6. maddelerine göre kamu yararı kararı veren mercileri ve onay makamlarını anlatıyoruz.

Kamu Yararı Kararı Nedir?

Kamulaştırma Kanunu m. 3’e göre idareler, kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları kamulaştırabilir. Bu yetkinin kullanılması, somut taşınmaz için kamu yararı bulunduğunu belirten bir karara bağlıdır. Kamu yararı kararı, sonraki tüm işlemlerin (kıymet takdiri, satın alma görüşmesi, bedel tespiti davası, tescil) hukuki temelidir. Bu nedenle karar, yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka uygun olmalıdır. Kararın hukuka aykırılığı halinde sonraki işlemler de sakatlanır.

Karar Verecek Merciler (m. 5)

Kanun, kararı verecek mercileri kamulaştırmanın yararına yapıldığı idareye göre sıralar:

• 3. maddenin ikinci fıkrasındaki amaçlarla yapılacak kamulaştırmalar (büyük enerji ve sulama projeleri, iskân projeleri, yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması, turizm gibi): ilgili bakanlık.
• Köy yararına kamulaştırma: köy ihtiyar kurulu.
• Belediye yararına kamulaştırma: belediye encümeni.
• İl özel idaresi yararına kamulaştırma: il daimi encümeni.
• Devlet yararına kamulaştırma: il idare kurulu.
• Yükseköğretim Kurulu yararına: Yükseköğretim Kurulu.
• Üniversite, TRT ve Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu yararına: yönetim kurulları.
• Aynı ilçe sınırları içinde birden çok köy ve belediye yararına: ilçe idare kurulu.
• Bir il sınırları içindeki birden çok ilçeye bağlı köyler ve belediyeler yararına: il idare kurulu.
• Ayrı illere bağlı birden çok kamu tüzelkişisi yararına veya birden çok il sınırları içindeki Devlet yararına: Cumhurbaşkanı.

Kamu kurumları yararına kamulaştırmalarda yönetim kurulu veya idare meclisi, bunların olmaması halinde yetkili idare organları karar verir. Gerçek kişiler veya özel hukuk tüzelkişileri yararına kamulaştırmada ise, bunların başvuruları üzerine gördükleri hizmet bakımından denetimine bağlı oldukları köy, belediye, özel idare veya bakanlık karar verir.

Onay Mercii (m. 6)

Kanun, bazı kararların ayrıca onayla tamamlanmasını öngörür. Köy ihtiyar kurulları ve belediye encümenleri kararları ilçelerde kaymakamın, il merkezlerinde valinin; ilçe idare kurulları, il daimi encümenleri ve il idare kurulları kararları valinin; üniversite yönetim kurulu kararları rektörün; Yükseköğretim Kurulu kararları Kurul başkanının; kamu kurumları yönetim kurulu veya idare meclisleri kararları denetimine bağlı oldukları bakanın onayıyla tamamlanır. Gerçek kişiler veya özel hukuk tüzelkişileri yararına köy, belediye veya özel idarece verilen kararlar valinin onayına tabidir. Cumhurbaşkanı veya bakanlıklar tarafından verilen kamu yararı kararlarının ise ayrıca onaylanması gerekmez.

Bu düzen, iki aşamalı bir denetim sağlar: ilgili organ kamu yararı kanaatini verir, üst makam bu kararı kontrol eder. Onay olmadan tamamlanmamış bir karar, kamulaştırma işlemlerinin dayanağı olamaz.

İmar Planı Bulunan Hallerde Kolaylaştırma

m. 6’nın son fıkrası önemli bir istisna getirir: Onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak hizmetler için ayrıca kamu yararı kararı alınmasına ve onaylanmasına gerek yoktur. Bu durumlarda yetkili icra organınca kamulaştırma işlemine başlanıldığını gösteren bir karar alınır. Uygulamada belediye kamulaştırmalarının çoğu bu hükme dayanır. Mal sahibi açısından bunun anlamı şudur: Kararın hukuka uygunluğunu tartışmak için imar planının varlığına, plana uygunluğa ve plan değişikliklerinin usulüne bakmak gerekir. İmar planındaki kamu hizmeti alanıyla taşınmaz arasında bağlantı yoksa ya da plan sonradan değiştirilmişse, bu durum işlemin iptali için dayanak olabilir.

Yetki Sakatlığı ve Dava Yolu

Kamu yararı kararını vermeye yetkili olmayan bir organın kararı yetki yönünden hukuka aykırıdır. Örneğin belediye yararına bir kamulaştırmada kararın belediye meclisi veya başka bir organca verilmesi, ya da onay makamının kanunda sayılan makam olmaması durumu yetki sakatlığı doğurur. 2577 sayılı Kanun m. 2, iptal davasının yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırılık iddiasına dayanabileceğini belirtir. Mal sahibinin bu iddiayı ileri sürebilmesi için 2942 sayılı Kanun m. 14 uyarınca kamulaştırma tebligatından veya ilan tarihinden itibaren otuz gün içinde idari yargıda iptal davası açması gerekir. Bu süre kaçırılırsa kamulaştırma işlemi kesinleşir ve bedel tespiti üzerinden tescil yapılır.

Kamu Yararı Kararını Nasıl Öğrenirsiniz?

Mal sahibinin elindeki en önemli belge, mahkemece çıkarılan meşruhatlı davetiyedir; ancak davetiyede kamu yararı kararının kendisi bulunmayabilir. Bu nedenle kararın tarih ve sayısını, hangi organca alındığını ve kimin onayladığını öğrenmek için ilgili idareye yazılı başvuru yapmak, gerekirse mahkeme dosyasından belgeleri incelemek gerekir. Bilgi edinme hakkı bu konuda da kullanılabilir; başvurunun nasıl yapılacağı için bilgi edinme başvurusu nasıl yapılır yazısına bakabilirsiniz.

İdarenin Ödenek Şartı

m. 3’ün son fıkrasına göre idarelerce yeterli ödenek temin edilmeden kamulaştırma işlemlerine başlanılamaz. Bu şart, kamu yararı kararı bakımından da önem taşır: Ödeneği bulunmayan idarenin kamulaştırma sürecini başlatması, işlemin hukuka uygunluğunu tartışmalı hale getirir. Mal sahibi bu konuda idareden bilgi isteyebilir ve iddiayı dava dilekçesinde ileri sürebilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Kararı veren ve onaylayan makamı hiç incelememek,
• İmar planı bulunan hallerde planın usulünü kontrol etmemek,
• Dava süresini kaçırıp yalnızca bedel itirazına yönelmek,
• Sözlü bilgiyle yetinip yazılı belge istememek,
• Kararın gerekçesini öğrenmeden dava açmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir belediye, park alanı yapmak üzere bir parselin kamulaştırılmasına karar verir. Karar, belediye meclisi tarafından alınmış ve encümen kararı bulunmamaktadır. Mal sahibi, m. 5’e göre belediye yararına kamulaştırmalarda kararı belediye encümeninin vermesi gerektiğini fark eder ve tebligattan itibaren otuz gün içinde idare mahkemesinde yetki yönünden iptal davası açar.

Sonuç

Kamu yararı kararı, kamulaştırmanın hukuki omurgasıdır. Kararı verecek makamların ve onay mercilerinin kanunda tek tek sayılmış olması, mal sahibine somut bir denetim imkânı sunar. Sürecin başında verilen bu kararın hukuka uygunluğunu incelemek için idare hukuku kapsamında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.