Eşi Kayıp Olan Kişi Boşanmak İçin Gaiplik Kararını Beklemek Zorunda mı?

Hayır, boşanmak için gaiplik kararını beklemek zorunda değilsiniz. Eşinizden haber alamıyorsanız elinizde iki ayrı yol vardır: evlilik birliğinin sarsıldığı gerekçesiyle ya da terk sebebiyle boşanma davası açmak veya gaiplik kararı alıp evliliğin feshini istemek. Hangisini seçeceğiniz, kaybolma biçimine, aradan geçen süreye ve neyi elde etmek istediğinize bağlıdır.

Kayıp Olmak ile Terk Etmek Aynı Şey mi?

Gündelik dilde ikisi karışır, hukukta ise ayrıdır. Terk, eşlerden birinin evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemek maksadıyla diğerini bırakıp gitmesi ya da haklı sebep olmadan ortak konuta dönmemesidir (TMK m. 164). Burada eşin nerede olduğu bilinebilir; önemli olan isteyerek ayrılmış olmasıdır.

Gaiplik ise başka bir olgudur. Ölüm tehlikesi içinde kaybolan, örneğin bir kaza ya da afet sırasında izi kaybolan kişi için ya da kendisinden uzun zamandır haber alınamayan kişi için, ölümü konusunda kuvvetli bir olasılık varsa hakları bu ölüme bağlı olanlar mahkemeden gaiplik kararı isteyebilir (TMK m. 32). Yani ölüm ihtimali, gaipliğin merkezindedir.

Gaiplik Yolunda Süreler ve İlan

Gaiplik kararı hemen istenemez. Ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl veya son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olmalıdır (TMK m. 33). Başvuru yapıldıktan sonra mahkeme, kişi hakkında bilgisi olanları belirli bir sürede bilgi vermeye çağıran bir ilan yapar. Bu süre ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır.

İlan süresi dolmadan kişi ortaya çıkar, kendisinden haber alınır ya da öldüğü tarih belli olursa gaiplik istemi düşer (TMK m. 34). İlandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir ve ölüme bağlı haklar, gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır (TMK m. 35). Karar, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur. Yetkili mahkeme, kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesidir; orası yoksa nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer veya anasının ya da babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesine bakılır (TMK m. 32).

Gaiplik Kararı Evliliği Bitirir mi?

Bitirmez. Bu, sık yanlış anlaşılan bir noktadır. TMK m. 131’e göre gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Kaybolanın eşi evliliğin feshini, gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrıca açacağı bir dava ile isteyebilir. Ayrı bir dava ile fesih istenirse, davacının yerleşim yeri mahkemesine başvurulur.

Evlilik sona erdikten sonra kadın için üç yüz günlük bekleme süresi de söz konusu olabilir; süre doğurmakla biter ve mahkeme belirli hâllerde kaldırabilir (TMK m. 132). Yeniden evlenmeyi planlayan kişi için bu ayrıntıyı baştan bilmek yararlıdır.

Boşanma Yolunun Şartları

Boşanma yolunda iki sebep öne çıkar. İlki genel boşanma sebebidir: evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmışsa eşlerden her biri boşanma davası açabilir (TMK m. 166). Eşin uzun süre ortada olmaması, evlilik birliğinin fiilen bittiğini gösteren somut bir olgudur; ancak hâkimin buna kanaat getirmesi için delil gerekir. Tanıklar, kolluğa yapılan kayıp başvurusu, yazışma kayıtları ve ortak yaşamın sona erdiğini gösteren belgeler dosyaya girebilir.

İkinci sebep terktir. Ayrılığın en az altı ay sürmesi, devam etmesi ve hâkim ya da noter tarafından yapılan ihtarın sonuçsuz kalması gerekir. İhtar için ayrılığın dördüncü ayı bitmiş olmalı, ihtardan sonra ise iki ay geçmeden dava açılamaz (TMK m. 164). Adres bilinmiyorsa ihtar gerektiğinde ilan yoluyla yapılır. Bu aşamaları noterden eve dönüş ihtarı nasıl çekilir ve adresi bilinmeyen eşe ihtar ve ilanen tebligat yazılarında ayrıca anlattık.

Boşanma Davasında Kayıp Eşe Tebligat

Kayıp eşe dava dilekçesinin ulaştırılması, süreci en çok uzatan adımdır. Bilinen son adreste tebligat yapılamazsa, eşin adres kayıt sistemindeki yerleşim yeri adresine tebligat çıkarılır (Tebligat Kanunu m. 10); eş o adreste hiç oturmamış ya da oradan sürekli ayrılmış olsa bile bu adrese kanundaki usulle tebligat yapılabilir (Tebligat Kanunu m. 21). Kayıtlı adres de yoksa ve mahkemenin resmî kurumlar ile kolluk aracılığıyla yaptırdığı araştırma sonuç vermezse adres meçhul sayılır ve ilanen tebligata gidilir (Tebligat Kanunu m. 28). Yetkili mahkeme ise eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168). Dava açan taraf kendi yerleşim yerinde dava açabilir. İlanen tebligatın nasıl yürüdüğünü boşanma davasında ilanen tebligat yazısında okuyabilirsiniz.

Davalı hiç ortaya çıkmazsa dava yine de sürer; hâkim, boşanmanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz (TMK m. 184), dolayısıyla davalının gıyabında da delil toplanır.

Hangi Yol Hangi Sonucu Doğurur?

Boşanma kararı, taraflar arasındaki nafaka, tazminat, velayet ve mal rejimi sorunlarını davanın içinde çözme imkânı verir. Mal rejimi, mahkeme boşanmaya karar verirse dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2). Gaiplik yolunda ise ölüme bağlı haklar ölüm ispatlanmış gibi kullanıldığı için miras ve mal rejimi konuları ölüm hâline göre değerlendirilir. Bu iki yol, mal varlığı, miras ve nafaka açısından farklı sonuçlar doğurduğundan, seçimden önce tabloyu toplu görmek gerekir. Gaiplikle ilgili süre ve sonuçlar için boşanma davası sürerken eş ölürse ne olur yazısı da ilgili olabilir; çünkü gaiplik hükümleri ölüme bağlı haklar üzerinden yürür.

Ortak çocuk varsa velayet ve kişisel ilişki düzenlemesi her iki yolda da gündeme gelir. Mahkeme boşanmaya karar verirken ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m. 182). Kayıp eşin çocukla ilişkisi dosyaya yansıyorsa hâkim bunu çocuğun yararı çerçevesinde değerlendirir.

Gaiplik Hâlinde Miras ve Mal Rejimi

Gaiplik kararı verildiğinde ölüme bağlı haklar, gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır (TMK m. 35). Bu cümle pratikte şu soruları doğurur: kayıp eşin mal varlığı kime kalacak, sağ kalan eş hangi payı alacak, mal rejimi nasıl tasfiye edilecek? Mal rejimi eşlerden birinin ölümüyle sona erer (TMK m. 225/1); her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur (TMK m. 236). Sağ kalan eş ayrıca mirasçıdır; altsoyla birlikte mirasın dörtte biri, ana ve baba zümresiyle birlikte yarısı oranında pay alır (TMK m. 499). Ancak gaibin mirasçıları tereke mallarını teslim almadan önce, gaip ya da üstün hak sahipleri ortaya çıkarsa malları geri vereceklerine dair güvence göstermek zorundadır; bu güvence ölüm tehlikesinde kaybolmada beş yıl, uzun süre haber alınamamada on beş yıl için gösterilir (TMK m. 584).

Gaiplik tarihi ile mal rejiminin sona erme anı, değerleme ve tapu işlemleri gibi konular ayrıca incelenmesi gereken noktalardır. Karar, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği ya da son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurduğu için (TMK m. 35), hesaplamanın hangi tarihe göre yapılacağı dosyada önem kazanır. Mal rejiminin ayrıntıları için mal rejiminin sona ermesi ve tasfiye tarihi yazısına bakabilirsiniz.

Dava Sürerken Eş Ortaya Çıkarsa

Boşanma davası açıldıktan sonra kayıp eşin ortaya çıkması, davanın seyrini değiştirir. Tebligat yapılabilir hâle gelir, eş cevap verir, kusur ve nafaka tartışması iki taraflı yürür. Gaiplik başvurusunda ise ilan süresi dolmadan kişi ortaya çıkarsa ya da kendisinden haber alınırsa gaiplik istemi düşer (TMK m. 34). İki durumda da eşin neden ve nasıl ayrıldığına dair anlatımı, dosyanın kusur değerlendirmesini etkiler. Bu nedenle kayıp eşle ilgili tüm yazışma ve kayıtları saklamak, ileride ortaya çıkabilecek tartışmalarda yardımcı olur.

Varsayımsal Bir Örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Bir kişi, eşinin iş için yurt dışına gittiğini ve dört yıl önce son telefon görüşmesinden sonra bir daha haber alınamadığını anlatıyor. Kolluğa kayıp başvurusu yapılmış ama sonuç çıkmamış. Ölüm ihtimalini destekleyecek bir olay (kaza, afet) bilinmiyor; eşin kendi isteğiyle ayrılmış olması da mümkün.

Bu tabloda gaiplik şartları (son haber üzerinden beş yıl) henüz dolmamış olabilir. Boşanma davası ise zaman beklemeden açılabilir; terk gerekçesiyle ilerlenecekse ayrılığın altı ay sürmesi, ihtar ve iki aylık bekleme dikkate alınır. Hangi gerekçenin daha güçlü olduğu, eldeki delillere bağlıdır.

Kayıp Eşle İlgili Süreçte Sık Yapılan Hatalar

• Gaiplik kararı çıkınca evliliğin otomatik bittiğini sanıp yeniden evlenmek; fesih kararı olmadan bu mümkün değildir.
• Eşin kaybolduğuna dair hiçbir resmî kayıt tutmamak. Kolluğa yapılan başvuru ve yazışmalar sonradan delil olabilir.
• Terk sebebine dayanıp ihtar adımını atlamak. Süreler dolmadan açılan dava, bu sebepten reddedilebilir.
• Adres bilgisini mahkemeye eksik bildirmek. Bilinen her adres, tebligatı hızlandırır.
• Gaiplik ve boşanma yollarını aynı anda düşünüp birinin sonucunu diğerinin sonucuyla karıştırmak.

Eşi Kayıp Olanlar İçin Bir Sonraki Adım

Kayıp eşin durumu çoğu zaman hem duygusal hem hukuki olarak ağırdır. Hangi yolun sizin dosyanız için daha makul olduğu; kaybolma biçimine, aradan geçen süreye, çocuklara ve mal varlığına göre değişir. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki telefon ya da WhatsApp hattından büroya ulaşabilirsiniz. Genel çerçeve için aile hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz.