Yabancı Mahkeme Yetkili Kılınabilir mi? Yetki Anlaşmasının Şartları ve Sınırları (MÖHUK m. 47)

Uluslararası ticari sözleşmelerde en sık yer alan maddelerden biri, uyuşmazlıkların hangi ülkenin mahkemesinde çözüleceğini belirleyen yetki maddesidir. Taraflar tarafsız bir ülkeyi seçebilir, kendi ülkelerinin mahkemesini yetkili kılabilir ya da yabancı bir mahkemeyi seçebilir. Türk hukukunda bu tercih serbestisi MÖHUK m. 47 ile düzenlenmiş; ancak kanun, zayıf tarafları koruyan sınırlar da getirmiştir. Bu yazıda yetki anlaşmasının şartlarını, sonuçlarını ve sınırlarını anlatıyoruz.

Yetki Anlaşmasının Yasal Dayanağı

MÖHUK m. 47/1’e göre yer itibarıyla yetkinin münhasır yetki esasına göre tayin edilmediği hâllerde, taraflar aralarındaki yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlığın yabancı bir devletin mahkemesinde görülmesi konusunda anlaşabilirler. Anlaşma, yazılı delille ispat edilmesi hâlinde geçerli olur. Bu hükümde üç şart dikkat çeker: uyuşmazlık yabancılık unsuru taşımalı, borç ilişkisinden doğmalı ve yetkinin münhasır olmaması gerekir.

Yabancılık Unsuru ve Borç İlişkisi

Yetki anlaşmasının geçerliliği için ilişkinin yabancılık unsuru taşıması gerekir: tarafların farklı ülkelerde yerleşik olması, ifa yerinin yabancı olması veya sözleşmenin yabancı bir ülkeyle bağlantılı olması gibi. Tamamen iç ilişkilerde yabancı mahkeme seçimi bu hükme dayanamaz. Ayrıca anlaşma borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklar için mümkündür; aile, miras ve eşya hukukundan doğan uyuşmazlıklar bu kapsamın dışındadır.

Münhasır Yetki Sınırı

Kanun, yetkinin münhasır yetki esasına göre belirlendiği hâllerde anlaşmaya izin vermez. Örneğin Türkiye’deki taşınmazın aynî haklarına ilişkin davalar gibi belirli konularda Türk mahkemelerinin münhasır yetkisi bulunabilir. Bu durumda yabancı mahkemeyi yetkili kılan bir anlaşma Türk mahkemesinin yetkisini kaldırmaz. Münhasır yetki konusundaki ayrıntılar özel kanunlarda ve HMK’da yer alır.

Şekil Şartı: Yazılı Delil

Yetki anlaşmasının geçerli olması için yazılı delille ispat edilmesi gerekir. Sözleşmede yer alan yetki maddesi, ayrı bir yetki sözleşmesi veya yazışmalar yazılı delil sayılabilir. Sözlü anlaşmalar ispat edilemeyeceğinden pratikte geçersiz kalır. Bu nedenle yetki maddesinin sözleşmeye açık ve anlaşılır biçimde yazılması, taraflarca imzalanması veya onaylanması önemlidir.

Anlaşmanın Sonuçları

Yetki anlaşması varsa ve taraflardan biri Türk mahkemesinde dava açarsa, dava ancak yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz sayması veya Türk mahkemelerinde yetki itirazında bulunulmaması hâlinde yetkili Türk mahkemesinde görülür (m. 47/1). Yani karşı taraf yetki itirazı yapmazsa, Türk mahkemesi davaya bakabilir. Bu nedenle yetki anlaşmasından yararlanmak isteyen taraf, süresi içinde yetki itirazında bulunmalıdır. Yabancı mahkeme yetkisizlik kararı verirse, dava Türkiye’de görülebilir.

Zayıf Tarafın Korunması

MÖHUK m. 47/2’ye göre m. 44, 45 ve 46’da belirlenen mahkemelerin yetkisi tarafların anlaşmasıyla bertaraf edilemez. Bu maddeler; bireysel iş sözleşmesi ve iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıkları (m. 44), tüketici sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkları (m. 45) ve sigorta sözleşmesinden doğan uyuşmazlıkları (m. 46) düzenler. Dolayısıyla işçi, tüketici veya sigortalı aleyhine yabancı mahkeme seçimi, Türk mahkemelerinin yetkisini ortadan kaldıramaz. Bu ilişkiler için ayrıntılı bilgi: yurt dışı tüketici sözleşmesinde hukuk ve yetkili mahkeme ve yabancı unsurlu iş sözleşmesinde uygulanacak hukuk.

Yetki Anlaşması ile Hukuk Seçimi Farkı

Yetki anlaşması, uyuşmazlığı hangi ülkenin mahkemesinin çözeceğini; hukuk seçimi ise uyuşmazlıkta hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını belirler. Taraflar farklı ülkelerin mahkemesini ve hukukunu seçebilir. Ancak yabancı mahkemede yabancı hukukun uygulanması daha kolay olabilir; Türk mahkemesinde yabancı hukuk uygulanması ise araştırma ve çeviri gerektirir. Hukuk seçimi için sözleşmelerde hukuk seçimi yazısına bakabilirsiniz.

Tahkim Şartı ile İlişkisi

Yetki anlaşması yerine taraflar tahkim anlaşması da yapabilir. Tahkim, özel hakemler önünde çözümü öngörür ve mahkemelerin yetkisini kural olarak dışlar. Yabancı hakem kararlarının Türkiye’de tenfizi ayrıca düzenlenmiştir. Bunun için yabancı hakem kararının tenfizi ve ret sebepleri yazısına bakabilirsiniz.

Sözleşme Yazımında Öneriler

Yetki maddesinde mahkemenin yeri açık yazılmalı, münhasır olup olmadığı belirtilmelidir. Yetki maddesi ile hukuk seçimi maddesi birbiriyle uyumlu olmalıdır. Tüketici ve işçi tarafların bulunduğu sözleşmelerde, Türk mahkemelerinin yetkisinin bertaraf edilemeyeceği unutulmamalıdır. Ayrıca kararın icra edileceği ülkedeki tanıma ve tenfiz şartları da önceden düşünülmelidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Yetki maddesini sözlü veya belirsiz bırakmak,
• Yetki itirazını süresinde yapmamak,
• Tüketici ve işçi sözleşmelerinde yetki maddesine aşırı güvenmek,
• Münhasır yetki alanlarını gözden kaçırmak,
• Kararın icra edileceği ülkeyi düşünmeden mahkeme seçmek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Türkiye’deki bir şirket ile yabancı bir tedarikçi, sözleşmeye yabancı bir ülkenin mahkemelerini yetkili kılan yazılı bir madde koyar. Ödeme uyuşmazlığında şirket Türkiye’de dava açar. Tedarikçi süresi içinde yetki itirazında bulunur. Yetki anlaşması geçerli olduğundan Türk mahkemesi davayı yetkisizlik nedeniyle reddeder; yabancı mahkeme yetkisiz sayarsa dava Türkiye’de devam edebilir.

Yetki İtirazının Zamanı ve Usulü

Türk mahkemesinde açılan davada yetki anlaşmasına dayanmak isteyen davalı, yetki itirazını süresi içinde ve usulüne uygun olarak ileri sürmelidir. Yetki itirazı dilekçeyle yapılır ve dayanılan yetki anlaşmasının yazılı delili sunulur. İtiraz süresinde yapılmazsa, Türk mahkemesi davaya bakmaya devam eder. Bu nedenle davalıya tebligat yapıldığında, yetki maddesinin varlığı hemen kontrol edilmelidir.

Yabancı Kararın Türkiye’de Tanınması

Yetki anlaşması gereği yabancı mahkemede dava açılıp karar alındığında, bu kararın Türkiye’de icra edilmesi için tanıma ve tenfiz şartlarının bulunması gerekir. Bu nedenle mahkeme seçerken, kararın karşı tarafın malvarlığının bulunduğu yerde uygulanabilirliği de düşünülmelidir. Türkiye ile karşılıklılık ilişkisi bulunmayan bir ülkenin mahkemesinin seçilmesi, tenfiz aşamasında sorun doğurabilir. Tenfiz şartları için yabancı mahkeme ilâmının tenfiz şartları yazısına bakabilirsiniz.

Sonuç

Yabancı mahkeme yetkili kılınabilir, ancak münhasır yetki alanları ile iş, tüketici ve sigorta uyuşmazlıkları anlaşmayla dışarıda bırakılamaz. Yetki itirazının süresinde yapılması kritik önemdedir. Sözleşmenizdeki yetki ve hukuk maddelerini değerlendirmek için yabancılar hukuku alanında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdan bize telefonla veya mesajla ulaşabilirsiniz.