Sürekli Eleştiri ve Küçümseme Boşanma Sebebi Olur mu?

Sürekli eleştirilmek, evde değersiz hissettirilmek, her konuşmada küçümsenmek: bunlar dışarıdan görünmeyen ama insanı yıpratan bir evlilik tablosudur. Hukuk açısından asıl soru, bu tablonun bir boşanma sebebine dönüşüp dönüşmediğidir. Kısa cevap şudur: sürekli eleştiri ve küçümseme kanunda ayrı bir boşanma sebebi olarak sayılmaz, ama ortak hayatı sürdürmenizi sizden beklenemeyecek hâle getiriyorsa evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebiyle (TMK m. 166/1) dava açabilirsiniz. Davranış ağır derecede onur kırıcıysa pek kötü davranış sebebi de gündeme gelebilir (TMK m. 162).

Kanun burada neye bakıyor?

Medeni Kanun’da “eleştirmek” ya da “küçümsemek” diye bir sebep yazmaz. Bunun yerine genel bir ölçüt koyar: evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa eşlerden her biri boşanma davası açabilir (TMK m. 166/1). Bu ölçüt esnektir; eleştiri ve küçümseme gibi davranışlar, evliliğin temelini sarsıyorsa bu çerçeveye girer.

Eşler birbirine karşı birlikte yaşamak, sadık kalmak ve yardımcı olmak zorundadır; birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamakla yükümlüdür (TMK m. 185). Sürekli aşağılayıcı tutum bu yükümlülüklerle bağdaşmaz. Fakat hukuk her tartışmayı, her sert sözü boşanma sebebi saymaz; mahkemenin aradığı, evlilikte onarılması beklenemeyecek bir kopuştur.

“Sürekli” kelimesi neden önemli?

Mahkeme tek bir olaydan çok davranışın örüntüsüne bakar. Bir tartışmada söylenen sert bir söz ile yıllardır süren, her gün yinelenen ve eşin özgüvenini yıpratan bir tutum aynı ağırlıkta değerlendirilmez. “Sürekli” olma niteliği, davranışın evlilik üzerindeki birikimli etkisini gösterir. Bu yüzden dilekçede ve delillerde olayların ne sıklıkla, hangi biçimde ve hangi dönemlerde yaşandığı anlatılmalıdır.

Küçümsemenin biçimi de önemlidir. Başkalarının yanında aşağılamak, mesleğiyle ya da görünüşüyle alay etmek, kararlara katılmasını engellemek, değerini sürekli düşürmek, evin ve çocukların sorumluluğunu “sen beceremezsin” diyerek yönlendirmek gibi somut davranışlar, soyut bir “kötü davranıyor” ifadesinden çok daha anlamlıdır. Hâkimin bu anlatıdan ortak hayatın nasıl işlediğini görebilmesi gerekir.

Pek kötü davranış sebebiyle ilişkisi

Eşlerden her biri, diğeri tarafından hayatına kastedilmesi ya da kendisine pek kötü davranılması veya ağır derecede onur kırıcı bir davranışta bulunulması sebebiyle boşanma davası açabilir (TMK m. 162). Eleştiri ve küçümseme bu ağırlığa ulaştığında, yani eşin onurunu ağır biçimde zedelediğinde, bu sebep de ileri sürülebilir.

Bu sebebin süresi ayrıca önemlidir: davaya hakkı olan eşin boşanma sebebini öğrenmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde bu sebebin doğumunun üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer. Üstelik affeden tarafın dava hakkı yoktur. Genel sebep olan m. 166/1’de ise madde metninde böyle bir süre yer almaz. Bu fark nedeniyle aynı olayların her iki sebebe birlikte dayandırılması mümkündür. Ayrıntı için pek kötü davranış örnekleri yazımıza ve pek kötü davranışta altı aylık süre yazımıza bakabilirsiniz.

Kusur nasıl dağılır?

Genel sebepte kusur dağılımı sonucu etkiler. Davacının kusuru daha ağırsa davalı açılan davaya itiraz edebilir. Bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya yine de karar verilebilir (TMK m. 166/2). Yani kusur, hem davalının itiraz hakkını hem de tazminat ve nafaka gibi mali sonuçları etkileyen bir unsur olarak devreye girer.

Eleştiri ve küçümseme davalarında tarafların karşılıklı davranışları da görünür hale gelir. Bir eş sürekli eleştiriyorsa, diğeri de aynı şekilde karşılık veriyor olabilir. Mahkeme, tarafların davranışlarını birlikte tartar. Karşılıklı hakaret ve kusur konusunu karşılıklı hakaret ve kusur yazımızda anlattık. Burada ortaya çıkan sonuçlar tazminat ve nafaka taleplerini de etkileyebilir.

Nasıl ispat edilir?

Hâkim, boşanmanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; tarafların ikrarları da hâkimi bağlamaz (TMK m. 184). Bu nedenle iddia edilen davranışların somut delillerle ortaya konması gerekir.

Tanık anlatımları en sık kullanılan delildir. Aile üyeleri, komşular, arkadaşlar ve iş çevresinden kişiler, gördükleri ya da duydukları olayları tarih ve örneklerle anlatabilir. Yazılı mesajlar ve sosyal medya yazışmaları da küçümseyici tutumu gösterebilir. Ses ve görüntü kayıtları ise tartışmalıdır: hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m. 189/2). Konuşmaları rıza olmadan kaydetmek ve kişilerin özel hayatının gizliliğini ihlal etmek ayrıca suç olabilir (TCK m. 133, 134). Bu yüzden eşinizi gizlice kaydetmeden önce yöntemi bir hukukçuyla değerlendirmeniz isabetli olur.

Psikolojik yıpranmanın tıbbi belgelerle desteklenmesi de mümkündür. Uzman görüşü, tedavi kayıtları ve psikolog raporu, davranışların eş üzerindeki etkisini göstermek bakımından dosyaya katkı sağlayabilir. Psikolojik şiddet boyutu için boşanma davasında psikolojik şiddet yazımıza bakabilirsiniz.

Küçümsemenin boşanma davasında neye dönüşebileceği

Eleştiri ve küçümseme dosyalarında tipik tablo şöyledir: ortak hayatın sürdürülmesinin fiilen bittiği, eşlerin birbirleriyle iletişim kuramadığı, birbirine saygı kalmadığı, ilişkinin yalnızca çatışma üzerine kurulu olduğu bir evlilik. Bu tablo genel sebebin tipik örneklerinden biridir. Hâkim, eşlerin birlikte yaşamayı sürdürmelerinin gerçekten beklenemez olup olmadığına bakar.

Bir tarafın “ben alıştım” ya da “bu bir davranış biçimi” savunması, her zaman sonuç vermez. Hâkim davranışın karşı eş üzerindeki etkisini değerlendirir; yani asıl mesele, eleştirenin niyeti değil, evliliğin gelmiş olduğu noktadır. Davalı eş davayı kabul ederse ya da eşler birlikte başvurursa, evlilik en az bir yıl sürmüşse evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır; bu durumda hâkim tarafları bizzat dinler ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkındaki düzenlemeyi uygun bulursa boşanmaya karar verir (TMK m. 166/3).

Çocukların önünde yapılan küçümseme

Küçümseme çocukların önünde yapılıyorsa dosyanın ağırlığı değişebilir. Çocuğun bir ebeveynin diğerini aşağıladığını görmesi, hem eşin onurunu zedeler hem de çocuğun ruhsal gelişimini ilgilendirir. Medeni Kanun, ana ve babaya çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişimini sağlama ve koruma görevi yükler (TMK m. 340). Bu görevin ihlali ayrıca velayet değerlendirmesinde de gündeme gelebilir.

Bu nedenle olaylar anlatılırken çocukların bulunup bulunmadığı da belirtilmelidir. Ancak çocuğu tanık olarak kullanmaya çalışmak ya da onu yetişkinlerin çatışmasına çekmek, hem çocuğa zarar verebilir hem de mahkemede olumsuz izlenim bırakabilir. Çocuğun görüşünün alınması gerekiyorsa bunun nasıl yapılacağına mahkeme karar verir.

Eleştirinin ev dışına taşması

Bazı dosyalarda küçümseme yalnızca evin içinde kalmaz; eşin mesleği, ailesi ve sosyal çevresi önünde de sürer. Eşin işyerinde, akraba toplantılarında ya da sosyal medyada aşağılanması, davranışın onur kırıcı niteliğini güçlendirebilir. Bu tür olaylar daha fazla kişi tarafından görüldüğü için tanık bulmak da kolaylaşır.

Öte yandan sosyal medya paylaşımlarının kanıt değeri, paylaşımın kime ait olduğunun ve ne zaman yapıldığının gösterilebilmesine bağlıdır. Ekran görüntüsü almanın yanında, mümkünse paylaşımın tarih ve bağlamını gösteren kayıtları saklamak ve gerekirse mahkemeden ilgili içeriğin getirtilmesini istemek daha sağlam bir yol olabilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir eş, yıllardır diğerinin işini, kararlarını ve görünüşünü her fırsatta küçümsemektedir. Misafirlerin yanında alay etmekte, çocukların önünde “sen bir işe yaramazsın” demekte ve eşinin fikrini hiçbir konuda sormamaktadır. Eş, bu tutum yüzünden kendini değersiz hissettiğini, psikolojik destek aldığını ve evde nefes alamadığını ifade etmektedir.

Dava dilekçesinde bu olaylar tarihleriyle anlatılır; tanıklar bu sahneleri görmüş kişilerden seçilir; psikolog kayıtları sunulur. Hâkim, tanık anlatımlarının tutarlılığına, davranışın sürekliliğine ve evliliğe etkisine bakar. Karşı eşin davranışları da tartılır. Sonuç dosyaya göre değişir ve önceden tahmin edilemez; ama delilin niteliği ile olayın somutluğu dosyanın gücünü belirler.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, dilekçeyi “sürekli aşağılıyor” gibi genel ifadelerle sınırlı tutmaktır; hâkimin ihtiyacı olan örneklerdir. İkincisi, yalnızca kendi anlatımına dayanıp tanık ve belge toplamamaktır. Üçüncüsü, gizli kayıt gibi hukuka aykırı olabilecek yöntemlere başvurmaktır. Dördüncüsü, pek kötü davranış sebebindeki altı aylık süreyi gözden kaçırmaktır. Beşincisi, kendi davranışlarını göz ardı edip yalnızca karşı tarafın kusurunu anlatmaktır.

Genel sebep hakkında daha fazla bilgi için evlilik birliğinin temelinden sarsılması yazımıza, tek bir hakaretin yeterli olup olmadığı için tek seferlik hakaret yazımıza bakabilirsiniz.

Dosyanız için ilk adımlar

Yaşadıklarınızı önce kendiniz için tarih sırasına dizin: ne zaman, nerede, hangi sözler, kimlerin önünde. Bu liste, tanıkları seçmenizi ve dilekçeyi kurmanızı kolaylaştırır. Mesajlar, yazışmalar ve tedavi belgeleri varsa düzenli bir dosyada saklayın. Her olayı mahkemeye taşımaya gerek yoktur; önemli olan, evlilikteki genel tabloyu yansıtan, somut ve tutarlı bir anlatı kurmaktır.

Kendi durumunuz için hangi sebebin uygun olduğu, hangi sürelerin işlediği ve hangi delillerin yeterli olacağı dosyaya göre değişir. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz. İletişim sayfasından büroya ulaşabilir, aile hukuku çalışma alanımızı inceleyebilirsiniz.