Mal Ayrılığı Seçen Eşler Boşanmada Birbirinin Malında Hak İddia Edebilir mi?

Mal ayrılığı seçmiş eşlerde boşanma anındaki ilk cevap şudur: hayır, diğer eşin malında kendiliğinden bir hak doğmaz. Her eş kendi malvarlığını yönetir, ondan yararlanır ve onun üzerinde tasarruf eder. Edinilmiş mallara katılma rejimindeki gibi artık değerin yarısını isteme hakkı yoktur. Ama bu, elinizin tamamen bağlı olduğu anlamına gelmez: bir malın aslında ortak mülkiyette olduğunu, eşinize borç verdiğinizi ya da kendi paranızla alınmış bir şeyin onun adına kaydedildiğini ispatlayabiliyorsanız, mal rejiminden bağımsız yollar vardır.

Mal ayrılığı rejimi tam olarak ne söyler?

Kanun, eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanmasını asıl kabul eder; ancak eşler mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini seçebilirler (TMK m. 202). Mal ayrılığı bunlardan biridir. Bu rejimde eşlerden her biri, yasal sınırlar içinde malvarlığı üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf haklarını korur (TMK m. 242). Maaşınız hesabınıza yatıyorsa o paranın sahibi sizsiniz; eşinizin satın aldığı ve onun adına tescil ettirdiği daire eşinizindir.

Rejimin ayrıntılı tanımı ve seçimlik ile olağanüstü mal ayrılığı arasındaki fark için mal ayrılığı rejimi nedir yazısına bakabilirsiniz. Burada ise boşanma anında ne olduğuna odaklanıyoruz.

Seçim nasıl yapılır, ne zaman geçerlidir?

Mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce veya sonra yapılabilir. Taraflar istedikleri mal rejimini ancak kanunda yazılı sınırlar içinde seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilirler (TMK m. 203). Şekil bakımından sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır; taraflar evlenme başvurusu sırasında hangi rejimi seçtiklerini yazılı olarak da bildirebilirler (TMK m. 205). Eşler arasında yalnızca “bizde mal ayrılığı var” diye sözlü bir konuşma yapılmışsa, bu konuşmanın kanunun aradığı sözleşmenin yerini tutması beklenmemelidir; ispat edilebilen bir sözleşme yoksa yasal rejim olan katılma rejimi uygulanır.

Mal ayrılığı bazen sözleşmeyle değil, hâkim kararıyla da ortaya çıkar. Haklı bir sebep varsa hâkim, eşlerden birinin isteği üzerine mevcut mal rejiminin mal ayrılığına dönüşmesine karar verebilir (TMK m. 206). Bu yol mal ayrılığına geçiş davası yazısında anlatılıyor.

Boşanmada bu rejim hangi sonuçları doğurur?

Mal ayrılığında boşanma kararı verilse bile katılma rejimindeki gibi bir tasfiye hesabı yapılmaz: her eş kendi malını elinde tutar. Artık değer hesabı yapılmaz, çünkü kanun mal ayrılığında diğer eşin malına katılma hakkı tanımaz. Katılma rejimindeki artık değerin yarısına ilişkin kural (TMK m. 236), mal ayrılığı seçmiş çiftlere uygulanmaz. Hâkim de mal paylaşımını kendiliğinden yapmaz; taraflar kendi mülkiyet veya alacak iddialarını ileri sürer.

Bu durum, evlilik boyunca daha az kazanan veya hiç çalışmayan eş için ağır sonuçlar doğurabilir. Eşinizin adına kayıtlı ev, araç ve hesaplar, başka bir hukuki dayanak ortaya koyamazsanız onun kalır. Buna karşılık mal ayrılığına rıza göstermiş olmanın sonucu da budur; bu yüzden sözleşmeyi imzalamadan önce rejimin sonuçları açıkça anlaşılmalıdır.

Kayıt bir eşte ise malın sahibi o mudur?

Kural olarak tapuda ya da sicilde kayıtlı olan eşin malıdır. Ancak mal rejiminde ispat kuralı vardır: belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden, iddiasını ispat etmekle yükümlüdür; eşlerden hangisine ait olduğu ispat edilemeyen mallar onların paylı mülkiyetinde sayılır (TMK m. 245). Mal ayrılığı rejiminde ispat konusunda paylaşmalı mal ayrılığı hükümleri uygulanır (TMK m. 243). Bu kural, ev eşyası, ziynet, ortak kullanılan araç gibi kimin olduğu belli olmayan mallar için önem taşır.

Buradan iki sonuç çıkar. Birincisi, sahip olmadığınız bir malı kendi malınız olarak ileri sürüyorsanız ispat yükü sizdedir. İkincisi, eşiniz adına kayıtlı bir malın aslında sizin parasınızla alındığını iddia ediyorsanız, o parayı kimin, hangi tarihte, hangi hesaptan ödediğini gösteren belgeler gerekir. Bu konudaki pratik soruları eşin adına kayıtlı mal kimin parasıyla alındı yazısında ayrıca ele aldık.

Varsayımsal örnek: iki eş, iki ayrı hesap

Varsayımsal bir örnek düşünelim. Bir çift evlenmeden önce noterde mal ayrılığı sözleşmesi imzalamış. Karı öğretmen, koca esnaf. Evlilik sırasında koca bir daire almış, karı ise kendi maaşıyla araba almış; ikisi de kendi adlarına kayıtlı. Kocanın dairesinin peşinatının bir kısmı karının hesabından gönderilen bir havaleyle ödenmiş.

Boşanmada karı, arabasının kendine ait olduğunu zaten kanıtlayabilir. Kocanın dairesinde hak iddia edecekse, peşinat havalesinin evlilik masrafı olarak mı, borç olarak mı, yoksa evin ortak satın alınması için mi yapıldığı tartışılır. Kayıtlar, eşler arasındaki yazışmalar ve varsa tanıklar bu noktada önem taşır. Sonuç, örneğin sunduğumuz çerçeveden tahmin edilemez; hangi delillerin ortaya konduğuna bağlıdır.

Hangi durumlarda alacak talep edilebilir?

Mal ayrılığında paylaşım hakkı olmasa da, bir eş diğerinden alacaklı olabilir. Olası yollar şunlardır:

• Ödünç ya da borç ilişkisi: Eşinize iş yeri kurması için para verdiyseniz ve geri ödenmesi kararlaştırılmışsa, bu bir alacak hakkıdır. Eşler arasındaki borçlar eşler arası borçlar ve envanter yazısında anlatılıyor.
• Paylı mülkiyet: Mal ikiniz adına birlikte tescil edilmişse ya da kimin olduğu ispat edilemiyorsa, paylı mülkiyet kuralları devreye girer.
• Ziynet eşyası: Düğünde takılan altınlar ve ziynetler rejimden bağımsız bir talep olarak, boşanma davasıyla birlikte ya da ayrı bir davayla istenebilir; bunu ziynet eşyası alacağı davası yazısında ele aldık.
• Geçici önlemler ve aile konutu: Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince eşlerin barınmasına, geçimine ve mallarının yönetimine ilişkin geçici önlemleri re’sen alır (TMK m. 169). Aile konutu hangi eşe ait olursa olsun, eşlerden biri diğerinin açık rızası bulunmadıkça konutla ilgili kira sözleşmesini feshedemez, konutu devredemez (TMK m. 194).

2002 öncesi evlilikte mal ayrılığı döneminde ortaya çıkan katkı iddiaları ise katkı payı alacağı yazısındaki çerçevede ele alınır.

Sık yapılan hatalar

En sık yapılan hata, mal ayrılığı seçildiğini belgelemeden ileri sürmektir. Mahkemede eşlerden biri “bizde mal ayrılığı vardı” dediğinde, noter sözleşmesinin dosyaya sunulması gerekir. Sözleşme yoksa ve evlenme başvurusunda başka bir rejim bildirilmemişse yasal rejim, yani edinilmiş mallara katılma uygulanır.

İkinci hata, ödemeleri nakit yapmaktır. Banka kaydı olmayan nakit transferleri ispat bakımından zordur. Üçüncü hata, borç ilişkisini yazıya dökmemektir. Kanun her eşin kendi borçlarından bütün malvarlığıyla sorumlu olduğunu söyler (TMK m. 246); eşinizin üçüncü kişilere olan borcu sizin malvarlığınızı bağlamaz, ama sizinle eşiniz arasındaki alacak da yazılı bir belge olmadan zor ispatlanır.

Dördüncü hata, “mal ayrılığı var, nasılsa bir şey alamam” düşüncesiyle hiç araştırma yapmamaktır. Rejim, mal paylaşımının hesabını değiştirir ama eşler arasındaki hukuki ilişkileri ortadan kaldırmaz. Elinizde evlilik içinde yaptığınız ödemelere, ortak adınıza kayıtlı mallara ya da eşinize bıraktığınız eşyaya dair belge varsa, bunların her biri ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Eşin sizi bilgilendirmeden, örneğin dava açılacağını sezip malını devretmesi ihtimaline karşı geçici önlem ve ihtiyati tedbir seçenekleri de dava öncesinde düşünülmelidir. Tedbir kararı dava açılmadan alınırsa, kararın uygulanmasını talep ettiğiniz tarihten itibaren iki hafta içinde esas davayı açmanız gerekir; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m. 397); bu konuya boşanma davasında mal kaçırmayı önlemek için ihtiyati tedbir yazımızda değindik.

Mal ayrılığında kayıtlar ve sözleşme neden bu kadar belirleyici?

Mal ayrılığı rejiminde hesaplanacak bir artık değer olmadığı için dosyanın ağırlığı belgelere kayar. Mahkeme önce hangi rejimin geçerli olduğunu, sonra hangi malın kimin adına olduğunu, en sonunda da bir tarafın diğerinden alacağı olup olmadığını sorar. Noter sözleşmesinin tarihi, evliliğin kuruluş tarihi ve sözleşmenin evlilikten önce mi sonra mı yapıldığı bu sırada önem kazanır.

Örneğin sözleşme evlilik sırasında yapılmışsa, o güne kadarki dönemin hangi rejimle ilerlediğini ve sözleşmeyle rejimin hangi tarihte değiştiğini göstermek gerekir. Bu dönem ayrımı, özellikle evliliğin ilk yıllarında yasal rejimin işlediği ve sonradan mal ayrılığına geçildiği durumlarda önemlidir. Çünkü geçiş tarihine kadar edinilmiş mallar katılma rejimine göre değerlendirilir. Mal ayrılığına geçişin sonuçlarını mal ayrılığına geçiş davası yazısında bulabilirsiniz; mevcut rejimin hangi tarihten itibaren uygulandığını anlamak için boşanmada hangi mal rejimi uygulanır yazısı da yardımcı olur.

Rejimi sonradan değiştirmek mümkün mü?

Mal rejimi sözleşmesi evlilik sırasında da yapılabildiğinden, mal ayrılığını sonradan katılma rejimine çevirmek mümkündür. Taraflar seçilen rejimi kaldırabilir veya değiştirebilirler (TMK m. 203). Bu kararın geleceğe etkisi tartışmasızdır; geçmiş döneme etkisi ise sözleşmenin düzenleniş biçimine ve kanunun sınırlarına bağlıdır. Rejim değişikliğinin üçüncü kişilere etkisi ve alacaklılar yönünden doğurabileceği sonuçlar ayrıca değerlendirilir. Rejimin nasıl seçildiğini ve değiştirildiğini mal rejimi sözleşmesi yazısında anlattık.

Mal ayrılığı varken kendi durumunuzu nasıl değerlendirebilirsiniz?

Mal ayrılığı varken boşanma sürecinde hangi hak iddialarının açık kaldığı, belgelere ve evlilik içinde yapılan ödemelere göre değişir. Eşinizin adına kayıtlı bir malda hak iddia edip edemeyeceğinizi, ya da kendi malınızı nasıl koruyacağınızı değerlendirmek için elinizdeki sözleşmeyi, tapu ve banka kayıtlarını birlikte görmek gerekir. Telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasına bakabilirsiniz. Boşanma davalarının genel işleyişi için aile hukuku sayfamız ve boşanmada mal paylaşımı nasıl yapılır yazımız yol gösterir.