İşyeri Neresi Sayılır? Eklentiler, Bağlı Yerler ve İş Organizasyonu Bütünlüğü

“İşyeri” kelimesi günlük dilde çoğunlukla çalıştığımız bina ya da adres anlamına gelir. Hukuk dilinde ise işyeri çok daha geniş bir kavramdır ve pek çok önemli sonucu belirler: iş güvencesi için otuz işçi sınırı, iş sağlığı ve güvenliği kurulu için elli işçi sınırı, işyeri devri, toplu iş sözleşmesi yetkisi ve daha fazlası. Bu nedenle bir yerin işyeri sayılıp sayılmadığı, hangi eklentilerin buna dahil olduğu ve şubelerin tek işyeri mi yoksa ayrı işyeri mi olduğu uyuşmazlıklarda kritik rol oynar. İş Kanunu m. 2 bu kavramı ayrıntılı tanımlar.

İşyeri Tanımı

İş Kanunu m. 2/1’e göre işveren tarafından mal veya hizmet üretmek amacıyla maddî olan ve olmayan unsurlar ile işçinin birlikte örgütlendiği birime işyeri denir. Bu tanım işyerinin üç unsurunu gösterir: işveren tarafından örgütlenmiş bir birim olması, mal veya hizmet üretim amacı taşıması ve maddi (bina, makine) ile maddi olmayan (know-how, itibar, iş organizasyonu) unsurların işçiyle birlikte bir araya getirilmesi. Yani işyeri yalnızca fiziki bir mekân değil, örgütlü bir üretim birimidir. Bir işverenin birden fazla işyeri olabilir; ancak aynı yönetim altında, aynı üretimin parçası olan yerler tek bir işyeri sayılabilir.

İşyerine Bağlı Yerler

Kanun m. 2/2’ye göre işverenin işyerinde ürettiği mal veya hizmet ile nitelik yönünden bağlılığı bulunan ve aynı yönetim altında örgütlenen yerler (işyerine bağlı yerler) de işyerinden sayılır. Bu ölçüt iki koşula dayanır: üretilen mal veya hizmetle nitelik yönünden bağlılık ve aynı yönetim altında örgütlenme. Örneğin bir fabrikanın ana üretim binasının yanındaki depo ve atölye, aynı yönetim altında ve aynı üretimin parçası ise işyerine bağlı yer sayılır. Bu, işçi sayısı hesabında da önem taşır: iş güvencesi hükümleri için m. 18’de otuz işçi sınırı aranır ve işyerinin işçi sayısı belirlenirken bağlı yerlerdeki işçiler de hesaba katılır. Farklı şehirlerdeki şubeler ise farklı yönetim altındaysa ayrı işyeri olabilir. Bu tespit somut olayda yapılır.

Eklentiler ve Araçlar

Kanun, dinlenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım, beden ve mesleki eğitim ve avlu gibi diğer eklentiler ve araçları da işyerinden sayar. Bu ifade, işçilerin işyerinde bulunmaları sırasında kullandıkları yan tesislerin de işyerinin bir parçası olduğunu gösterir. Yemekhane, kreş, yatakhane, duş ve soyunma odaları, revir, spor alanı, eğitim salonu ve avlu bu kapsamdadır. Araçlar ifadesi ise işverenin işçileri taşıdığı servis araçları, iş makineleri ve benzeri araçları da kapsar. Eklentilerde meydana gelen olayların iş kazası sayılması bakımından bu kavram önemlidir: işçinin yemekhanede yaşadığı bir kaza, işyerinin eklentisinde meydana geldiğinden iş kazası olarak değerlendirilebilir. İş kazasının tanımı ve sonuçları için iş kazası tazminat davası yazısına bakabilirsiniz.

İş Organizasyonunun Bütünlüğü

Kanun m. 2/3’e göre işyeri, işyerine bağlı yerler, eklentiler ve araçlar ile oluşturulan iş organizasyonu kapsamında bir bütündür. Bu ilke, işyerinin parçalara bölünerek değerlendirilmemesi gerektiğini belirtir. Örneğin işveren, işyerini küçük birimlere ayırarak işçi sayısını sınırın altına düşürüyormuş gibi gösteremez. Nitekim iş güvencesi (30 işçi), iş sağlığı ve güvenliği kurulu (50 çalışan) ve toplu sözleşme yetkisi gibi eşikler bütünlük içinde değerlendirilir. Bu bütünlük ilkesi işçileri, işverenin yapay ayrımlarla yükümlülüklerden kaçmasına karşı korur. Şirketlerin farklı tüzel kişilikler altında faaliyet gösterdiği durumlarda da fiili organizasyon bütünlüğü mahkemece incelenir.

İşyerinin Bildirilmesi

Kanun m. 3’e göre bu Kanunun kapsamına giren nitelikte bir işyerini kuran, her ne suretle olursa olsun işyerini devralan veya işyerinin niteliğini değiştiren işveren, işyerini ilgili mercilere bildirmekle yükümlüdür. İşyeri bildirimi, işyerinin resmi olarak kayıt altına alınmasını sağlar. Bildirim yapılmaması idari yaptırımlara yol açar. Bildirim, işyeri dosyası ve sicil numarası gibi kayıtları oluşturur; bu kayıtlar sosyal güvenlik ve iş denetimi bakımından temel bilgi kaynağıdır.

İşveren ve İşveren Vekili

Kanun m. 2/1’e göre işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişiye yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlara işveren denir. İşveren adına hareket eden ve işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kimselere işveren vekili denir. İşveren vekilinin bu sıfatla işçilere karşı işlem ve yükümlülüklerinden doğrudan işveren sorumludur. Bu kanunda işveren için öngörülen her çeşit sorumluluk ve zorunluluklar işveren vekilleri hakkında da uygulanır. İşveren vekilliği sıfatı, işçilere tanınan hak ve yükümlülükleri ortadan kaldırmaz. Yani yönetici konumundaki bir kişi işveren vekili olsa bile, aynı zamanda işçi olarak haklara sahip olmaya devam edebilir. İşveren vekilinin iş güvencesi ile ilgili konumu için işveren vekilinin iş güvencesi dışında kalması yazısına bakabilirsiniz.

İşyeri Devrinde İşyerinin Bütünlüğü

İşyerinin veya işyerinin bir bölümünün hukuki bir işleme dayalı olarak başka birine devri halinde, devir tarihinde işyerinde mevcut olan iş sözleşmeleri, bütün hak ve borçları ile birlikte devralana geçer. İşyeri devri işyeri kavramıyla doğrudan bağlantılıdır; hangi birimin devredildiği, devrin işyerinin bir bölümü mü yoksa tamamı mı olduğu işçilerin haklarını etkiler. Devir konusunda işyeri devri ve işçi hakları yazısına bakabilirsiniz. İşyeri bütünlüğü ilkesi devirlerde de işçilerin korunmasına hizmet eder.

Alt İşveren İlişkisinde İşyeri

Asıl işveren-alt işveren ilişkisi, işyeri kavramıyla birlikte değerlendirilir: alt işveren, işçilerini yalnızca asıl işverenin işyerinde aldığı işte çalıştırır. Bu ilişkinin geçerli olması için işin işyerinin yardımcı işi veya asıl işin bir bölümünde uzmanlık gerektiren iş olması gerekir. Aksi halde muvazaa tespit edilebilir ve alt işveren işçileri baştan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır. Ayrıntı için alt işveren taşeron ilişkisi ve muvazaa yazısına bakabilirsiniz.

Kamu Kurumlarında Hizmet Alımı ile Çalıştırılanlar

Kanun m. 2’nin ek fıkralarına göre kanuna veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesine dayanılarak kurulan kamu kurum ve kuruluşları ile bunların doğrudan veya dolaylı olarak sermayesinin en az yüzde ellisine sahip oldukları ortaklıklarda, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu veya diğer kanun hükümleri çerçevesinde hizmet alımı amacıyla yapılan sözleşmeler gereğince yüklenici aracılığıyla çalıştırılanlar, bu şekilde çalışmış olmalarına dayanarak bu kurumlara ait kadro veya pozisyonlara atanmaya ve kadrolu çalışanlar için belirlenen mali haklar ile sosyal yardımlardan yararlanmaya hak kazanamazlar. Bu özel düzenleme, kamu kurumlarındaki hizmet alımı işçilerinin kadro taleplerini sınırlar.

Sık Yapılan Hatalar

• İşyeri kavramını yalnızca tek bir bina sanmak,
• Bağlı yerlerdeki işçileri sayıya katmamak,
• Eklentilerdeki kazaları iş kazası saymamak,
• İşyerini yapay şekilde bölerek yükümlülüklerden kaçmaya çalışmak,
• İşveren vekilinin sorumluluğunu işçiye yüklemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir üretim işvereninin ana fabrikası yirmi işçili, aynı yönetim altındaki ambar ve sevkiyat deposu on beş işçilidir. İşveren, iş güvencesi eşiği olan otuz işçinin altında kaldığını düşünerek işten çıkarmaları yaptığı bir işçiye işe iade hakkı tanınmadığını savunur. Ancak ambar ve depo işyerine bağlı yer olarak aynı yönetim altında ve üretimin parçası olduğundan işçi sayısı otuz beşe ulaşır. Bu durumda iş güvencesi hükümleri uygulanır ve işçi işe iade davası açabilir.

Sonuç

İşyeri, bağlı yerler, eklentiler ve araçlarla birlikte bir bütündür; bu bütünlük işçi sayısı hesabı, iş kazası tanımı, iş güvencesi ve diğer birçok hukuki sonucu belirler. İşveren vekili işçilere karşı işlemlerinde doğrudan işvereni sorumlu kılar. İşyeri kavramına ilişkin haklarınız konusunda destek için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.