Hiç Ortak Hayat Kurulmadan Bozulan Evlilikte Boşanma mı Butlan mı Gerekir?

Nikâh masasında imza atıldı, ama sonrasında ortak ev hiç kurulmadı. Bir taraf ayrıldı, bir taraf başka şehre gitti, belki de hiç aynı çatı altında uyunmadı. Böyle bir evliliği bitirmek isteyen kişi çoğunlukla iki kelimeyle karşılaşır: boşanma ve butlan. İkisi de evliliği sonlandırır, ama yolları, süreleri ve gerekçeleri aynı değildir. Kısa cevap şu: birlikte yaşamamış olmak tek başına evliliği batıl kılmaz. Butlanın veya iptalin sebebi nikâh anında var olmalıdır; sonradan ortaya çıkan kopukluk ise boşanma davasının konusudur.

Evlilik nikâhla kurulur, birlikte yaşamayla değil

Medeni Kanun, evliliğin kurulmasını nikâha bağlar. Evlenmeyle eşler arasında evlilik birliği kurulmuş olur ve eşler birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmak zorundadır (TMK m. 185). Fakat birlikte yaşamama, evliliğin kurulmadığı anlamına gelmez. Evliliğin geçerliliği, evlenme sırasında kanunun aradığı şartlara bağlıdır; ortak hayatın kurulup kurulmadığı ise sonradan yaşanan olgudur.

Bu fark pratikte önemlidir. Evlilik hiç fiilen yaşanmamış olsa bile, kayıtlı nikâh hâkim kararı verilene kadar hukuken geçerlidir. Kanun bunu açıkça söyler: batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer ve mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m. 156). Yani evlilik defterden ya da nüfus kaydından kendiliğinden silinmez; mahkeme kararı gerekir.

Mutlak butlan: kamu düzenine dokunan dört sebep

Mutlak butlan sebepleri sınırlı sayıdadır. Evlenme sırasında eşlerden birinin evli bulunması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olması, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması ve eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması evlenmeyi mutlak butlanla batıl kılar (TMK m. 145). Mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından kendiliğinden açılır, ilgisi olan herkes de bu davayı açabilir (TMK m. 146).

Bu sebepler, ortak hayatın kurulup kurulmamasıyla ilgili değildir. Bir kimse evliyken ikinci kez evlenmişse, ilk eşiyle yaşamı bitmiş olsa da ikinci evlilik batıldır. Ancak kanun iyiniyetli eşi korur: Evliyken yeniden evlenen kişinin önceki evliliği mutlak butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetli ise, bu evlenmenin butlanına karar verilemez. Bu tür bir tablo için boşanmadan ikinci kez evlenen kişinin evliliği geçerli mi başlıklı yazı ayrıca yol gösterir.

Nisbî butlan: iptal davası ve açabilecek kişiler

Nisbî butlan ya da iptal davası, nikâh sırasındaki irade bozukluğuna dayanır. Kanunda sayılan sebepler şunlardır:

• Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olmak (TMK m. 148).
• Evlenmeyi hiç istemediği ya da evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak razı olmak; veya eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı çekilmez hâle getirecek derecede önemli bir nitelikte yanılmak (TMK m. 149).
• Eşinin namus ve onuru hakkında onun tarafından ya da bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılmak; ya da davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın gizlenmesi (TMK m. 150).
• Kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilmek (TMK m. 151).
• Küçük veya kısıtlı olarak yasal temsilcinin izni olmadan evlenmek; bu hâlde izni alınmayan yasal temsilci dava açabilir; evlenen kişi sonradan ergin olur, kısıtlılıktan çıkar ya da kadın gebe kalırsa iptale karar verilemez (TMK m. 153).

Eşin açtığı iptal davasında dava hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m. 152). Bu süre boşanma davasına göre belirgin biçimde kısadır; sebebi öğrendiğiniz günü ve neye dayandığınızı belgelemek bu yüzden kritik hâle gelir.

Birlikte yaşamamak hangi hâllerde bu sebeplere bağlanabilir?

Hiç ortak hayat kurulmamış evliliklerde sık duyulan hikâyelerden biri, bir tarafın evlilik öncesinde kendisine söylenenlerin doğru olmadığını nikâhtan sonra anlamasıdır. Meslek, sağlık durumu, geçmiş evlilik, borç, çocuk gibi konular bu çerçevede gündeme gelir. Kanun burada yanılmanın niteliğine bakar: Yanılma, eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı davacı için çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir nitelik olmalıdır. Her yanılma iptal sebebi sayılmaz; hâkim bu önemi olayın özelliklerine göre değerlendirir.

Aldatma ise iki alanla sınırlıdır: eşin namus ve onuruna ilişkin kandırılmak ya da davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın gizlenmesi. Eşin geçmişte yaşadığı bir ilişkiyi veya hastalığı saklaması bu kapsamda tartışılabilir; ancak saklanan şey her zaman bu iki alana girmez. Ayrıntılı bir örnek için evlilikten önce gizlenen hastalık boşanma mı iptal mi yazısı yol gösterir.

Birlikte yaşamama fiilî bir durumsa ve nikâh sırasındaki bir sebebe bağlanmıyorsa, geriye boşanma yolu kalır.

Boşanma yolu: sonradan kopan ortak hayat

Ortak hayat nikâhtan sonra hiç kurulamadıysa ve bu durum evlilik birliğini temelinden sarsıyorsa genel boşanma sebebine dayanılabilir. Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmışsa eşlerden her biri boşanma davası açabilir (TMK m. 166/1). Ortak hayatın hiç kurulamamış olması bu değerlendirmede önemli bir olgudur; ama sarsılmanın hangi olaylardan kaynaklandığını ve kimin kusurlu olduğunu göstermek yine de gerekir.

Ortak konuttan ayrılmış eş varsa terk sebebi de gündeme gelir. Terk sebebine dayanmak için ayrılığın en az altı ay sürmesi, devam etmesi ve hâkim veya noter ihtarının sonuçsuz kalması gerekir; ihtar, ayrılığın dördüncü ayı bitmeden istenemez ve ihtardan sonra iki ay geçmeden dava açılamaz (TMK m. 164). Hiç ortak konut kurulmamış çiftte “terk edilen konut” kavramının nasıl uygulanacağı dosyaya göre değişir.

Evlilik en az bir yıl sürmüşse ve iki taraf anlaşıyorsa anlaşmalı boşanma da düşünülebilir. Bu yolda hâkimin tarafları bizzat dinlemesi ve mali sonuçlar ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulması gerekir (TMK m. 166/3). Ayrıntılar için anlaşmalı boşanma şartları yazısına bakabilirsiniz.

Sonuçlar bakımından iki yol arasındaki farklar

Butlan kararı verilirse, evlilikten doğan çocuklar ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır ve çocuklarla ana-baba arasındaki ilişkilere boşanma hükümleri uygulanır (TMK m. 157). Evlenirken iyiniyetli olan eş, evlenmeyle kazandığı kişisel durumunu korur; mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanma hükümleri uygulanır (TMK m. 158). Yetki ve yargılama usulü bakımından da boşanma hükümleri geçerlidir (TMK m. 160). Dolayısıyla pratikte iki dava, mali sonuçlar açısından birbirine yakındır.

Mal rejimi bakımından önemli bir ortak nokta vardır: Mahkeme evliliğin iptal veya boşanma sebebiyle sona erdirilmesine karar verirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2). Dolayısıyla davanın açılış tarihi, hangi malların tasfiyeye girdiğini etkiler. Ayrıntı için mal rejiminin sona ermesi ve tasfiye tarihi yazısı yararlı olur.

Farkın pratikteki asıl ağırlığı sebepte ve süredir. Butlan ve iptal, nikâh anındaki bir sorunu hedefler; boşanma ise evlilik birliğinin sonradan sarsılmasını. İki dava arasındaki ayrımı daha geniş görmek için butlan ile boşanma arasındaki fark nedir ve evliliğin mutlak butlanı yazılarına bakabilirsiniz.

Hiç birlikte yaşanmadığını nasıl gösterirsiniz?

Hangi yolu seçerseniz seçin, ortak hayatın kurulmadığını göstermek dosyanın temelini oluşturur. Nüfus ve adres kayıtları, tarafların farklı ikametgâhlarda yaşadığını gösteren belgeler, mesajlaşmalar, seyahat kayıtları ve komşu ya da yakın çevre tanıkları bu konuda kullanılır. Boşanma davasında hâkim, dayanılan olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; yemin teklif edilemez ve tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz (TMK m. 184). Yani eşinizin “evet, hiç birlikte yaşamadık” demesi dosyayı tek başına çözmez; bu beyanın başka kanıtlarla desteklenmesi gerekir.

Kanıt toplarken yalnız “yaşamadık” demek yetmez; neden yaşanmadığını da göstermelisiniz. Bir tarafın ortak konuta gelmeyi reddetmesi, diğerinin evi hazırlamamış olması ya da ailelerin karşı çıkması gibi sebepler, kusurun kime yükleneceğini belirler. Bu da nafaka ve tazminat taleplerini etkiler. Boşanma davasında ispat yükü ve deliller yazısı, hangi kanıtın nasıl sunulacağını daha ayrıntılı anlatıyor.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim. İki kişi evleniyor; birinin ailesi yurt dışında yaşıyor, nikâhtan sonra bir taraf yurt dışına gidiyor ve geri dönmüyor. Aradan on ay geçiyor, taraflar ortak bir hayat kuramadığını kabul ediyor. Hiçbir iptal sebebi yok: kimse kandırılmamış, korkutulmamış, kimse evli değil.

Burada butlan ya da iptal davası açılamaz; çünkü kanunda sayılı bir sebep ortada yok. Çift boşanmayı seçecekse, evlilik bir yılı doldurmadığı için anlaşmalı yol kapalıdır; çekişmeli dava açılır. Terk iddiası varsa süre ve ihtar kuralları tek tek incelenir. Eğer sonradan, gidenin nikâhtan önce başka bir evliliği olduğu ortaya çıkarsa tablo tamamen değişir ve mutlak butlan gündeme gelir. Yani aynı görünen iki hikâyede yol, nikâh anındaki olgulara göre ayrışır.

Sık yapılan hatalar

• Birlikte yaşanmamasını butlan sebebi sanmak. Bu durum tek başına iptal sebebi olmadığı için dilekçe yanlış temele oturur.
• Altı aylık süreyi kaçırmak. Aldatma ve yanılmada sürenin işlemeye başladığı gün, sebebin öğrenildiği gündür; bu günü belgelemek gerekir.
• Dini nikâhı yeterli saymak. Resmî nikâh olmadan kurulan birliktelik bu davaların konusu olan hukuki evlilik değildir. Bu konuyu evlilik dışı birliktelik ve hukuki sonuçları yazımızda ele aldık.
• Dava tarihinin mal rejimine etkisini gözden kaçırmak. Mahkeme iptal ya da boşanmaya karar verirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olarak sona erdiği için tasfiyede hangi malların hesaba girdiği bu tarihe göre belirlenir.

Kendi durumunuz için ne yapabilirsiniz?

Ortak hayat kurulmadan bozulan bir evlilikte doğru yolun butlan, iptal ya da boşanma olup olmadığı, nikâh anındaki olgulara ve geçen süreye bağlıdır. Yanlış davayı seçmek hem zaman hem de hak kaybına yol açabilir. İletişim sayfasından büroyu arayabilir ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatabilirsiniz. Büronun çalıştığı alanlar için aile hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.